विशिष्टाद्वैतवेदान्तदृष्ट्या न्यासविद्यायाः पञ्चाङ्गविमर्शः

तूपुराणि साई श्रीहर्ष
शोधच्छात्रः, विशिष्टाद्वैतवेदान्तविभागः,
राष्ट्रियसंस्कृतविश्वविद्यालयः, तिरुपतिः

कूटशब्दाः

आनुकूल्यसङ्कल्पः, प्रातिकूल्यवर्जनम्, कार्पण्यम्, महाविश्वासः, गोप्तृत्ववरणं च।

सारांशः

अस्मिन् प्रबन्धे विशिष्टाद्वैतवेदान्तपरम्परायाः दृष्ट्या न्यासविद्यायाः स्वरूपं विवेच्यते। न्यासः न केवलं शारीरिकः आत्मसमर्पणक्रिया, अपि तु भगवति निरपेक्षं शरणं गन्तुं प्रेरकः ज्ञानसमुदायः। तस्य पञ्चाङ्गानि — आनुकूल्यसङ्कल्पः, प्रातिकूल्यवर्जनम्, कार्पण्यम्, महाविश्वासः, गोप्तृत्ववरणं च — इत्येतानि विचार्यन्ते। एतेषाम् अङ्गानां परस्परसम्बन्धः, अङ्गाङ्गिभावः, सन्निपत्योपकारकत्वं च विशेषतया निरूप्यते।

प्रस्तावना

वेदान्तपरम्परायां मोक्षप्राप्त्यर्थं बहवः उपायाः उक्ताः सन्ति। तेषु कर्म, ज्ञानम्, भक्तिः, प्रपत्तिः च प्रधानाः। विशिष्टाद्वैतसम्प्रदाये तु प्रपत्तिः अथवा शरणागतिः स्वतन्त्रः मोक्षोपायः इति स्वीक्रियते। सा प्रपत्तिः न्यासः, निक्षेपः, आत्मसमर्पणम्, भरन्यासः इत्यादिभिः शब्दैः अपि व्यवह्रियते। न्यासः, प्रपत्तिः, शरणागतिः, आनुकूल्यसङ्कल्पः, प्रातिकूल्यवर्जनम्, कार्पण्यम्, महाविश्वासः, गोप्तृत्ववरणम्, अङ्गाङ्गिभावःअत्र विचार्यते।

न्यासविद्या न केवलं मन्त्रोच्चारणम् अथवा बाह्यक्रियाविशेषः। सा आन्तरिकभावपरिवर्तनम् आधारीकृत्य भगवति आत्मभारस्य समर्पणं बोधयति। अतः न्यासविद्यायाः विवेचनं तत्त्वज्ञानेन सह आचारविधानेन च युक्तं भवति।1

न्यासविद्यायाः स्वरूपम्

न्यासः इति शब्दः “नि + अस्” धातोः निष्पन्नः। स आत्मनः आत्मीयानां च भाराणां भगवति निक्षेपणं द्योतयति। परन्तु शुद्धतया न्यासः आत्मस्वरूपस्य, आत्मीयधनस्य, फलस्य च भगवति समर्पणम् इति न एव। स अपि भगवतः रक्षणसामर्थ्ये दृढप्रत्ययस्य ज्ञानसमुदायस्य च आत्मा।

श्रीवेदान्तदेशिकः न्यासं पञ्चाङ्गसमन्वितम् अवर्णयत् —

“आनुकूल्यसङ्कल्पः प्रातिकूल्यस्य वर्जनम्।
न्यासः पञ्चाङ्गसंयुतः।”¹

अत्र पञ्चाङ्गानि सन्ति —

आनुकूल्यसङ्कल्पः
प्रातिकूल्यवर्जनम्
कार्पण्यम्
महाविश्वासः
गोप्तृत्ववरणम्

एतानि अङ्गानि न्यासस्य अङ्गानि सन्ति; न्यासस्तु अङ्गी। अतः अङ्गाङ्गिभावः अत्र अत्यन्तं महत्त्वपूर्णः। अङ्गानि विना अङ्गिनः निष्पत्तिः न भवति; अङ्गिनः अनभावे च अङ्गानां स्वतन्त्रप्रयोजनं नास्ति।

आनुकूल्यसङ्कल्पः

आनुकूल्यसङ्कल्पः भगवदभिमताचरणस्य सङ्कल्पनम्। भगवान् यत् अनुकूलं मन्यते, तदेव अनुकूलम् इति प्रपन्नः अवगच्छति। अतः शास्त्रविहिताचारः, भगवत्कैङ्कर्यम्, साधुजनसेवा, अहिंसा, सत्यवचनम् इत्यादीनि आनुकूल्यसङ्कल्पस्य विषयाः भवन्ति।

अत्र आनुकूल्यं केवलं स्वरुचिं निर्दिशति इति न। तत् भगवदभिमततया निश्चितं भवति। अतः प्रपन्नः शास्त्रम्, आचार्यवचनम्, सदाचारपरम्परां च अवलम्ब्य आनुकूलकर्मणि सङ्कल्पयति।

प्रातिकूल्यवर्जनम्

प्रातिकूल्यवर्जनं भगवदनभिमताचरणस्य परित्यागः। यत् कर्म भगवतः अप्रियम्, शास्त्रविरुद्धम्, आत्महितविरोधि च भवति, तत् प्रपन्नेन वर्जनीयम्। अहङ्कारः, ममकारः, हिंसा, असत्यम्, निन्दा, परद्रोहः इत्यादयः प्रातिकूल्यवर्जनस्य विषयाः।

आनुकूल्यसङ्कल्पः विधिरूपः; प्रातिकूल्यवर्जनं निषेधरूपम्। उभे एकत्र अपायनिवृत्तिं साधयतः। अत एव तयोः अन्यतरम् अनुष्ठायमानम् अपि अपरस्य फलम् अपि आवहति इति आचार्यपरम्परायाः विचारः।

कार्पण्यम्

कार्पण्यं स्वस्य अल्पशक्तित्वस्य, अपराधबाहुल्यस्य, उपायान्तरसामर्थ्याभावस्य च आत्मानुसन्धानम्। प्रपन्नः स्वयं किमपि साधयितुं न शक्नोति इति ज्ञात्वा भगवन्तम् एव एकम् उपायम् अवलम्बते।

“अहमस्म्यपराधानाम् आलयोऽकिञ्चनो गतिः।”²
“न मे कल्पकोटिसहस्रेणापि साधनमस्ति।”³

अत्र कार्पण्यं निराशा न भवति। अपितु स्वशक्त्यभिमानस्य त्यागः भवति। तस्मात् भगवति शरणं गन्तुं प्रवृत्तिः उत्पद्यते। कार्पण्यं गर्वनिवृत्तिरूपम्; तत् न्यासाङ्गत्वेन अङ्गिनः प्रपत्तेः सिद्धौ सहायकम्।

महाविश्वासः

महाविश्वासः भगवतः निरपेक्षरक्षकत्वे अद्वितीयप्रत्ययः। प्रपन्नः चिन्तयति — “भगवान् मां रक्षिष्यति एव।” एषा दृढा मतिः महाविश्वासः। सः केवलं बुद्धिविश्वासः न; सः शास्त्रप्रमाणजन्यः, आचार्योपदिष्टः, भगवत्स्वभावावगतिमूलकश्च अध्यवसायः।

“रक्षिष्यतीति विश्वासो गोप्तृत्ववरणं तथा।”⁴

महाविश्वासः शङ्कापञ्चकं निवारयति। भगवान् किम् अपराधं न अवलोकयति? किम् अल्पं प्रपत्तिफलं दास्यति? किम् विलम्बेन फलं दास्यति? किम् अधिकारतारतम्यम् अवलोक्य रक्षिष्यति? इत्यादयः शङ्काः महाविश्वासेन निवर्तन्ते।

गोप्तृत्ववरणम्

गोप्तृत्ववरणं भगवतः रक्षणसामर्थ्यस्य आश्रयणम्। प्रपन्नः भगवन्तम् एव गोप्तारम् अवलम्बते। सः न स्वबलेन, न देवतान्तरबलेन, न उपायान्तरेण रक्षां प्रतीक्षते। भगवान् एव तस्य रक्षकः इति निश्चयः गोप्तृत्ववरणम्।

“अप्रार्थितो न गोपायेत्।”⁵

अत्र गोप्तृत्ववरणस्य तात्पर्यं भगवतः कारुण्यसामर्थ्यस्य अवलम्बनम्। भगवान् स्वतः एव अकिञ्चनानां रक्षणं करोति। अतः प्रपन्नः तं गोप्तारम् अवलम्ब्य शान्तिं प्राप्नोति इत्यर्थः।

अङ्गानां परस्परसम्बन्धः

पञ्चाङ्गानि परस्परं निरपेक्षानि न सन्ति। आनुकूल्यसङ्कल्पः तथा प्रातिकूल्यवर्जनम् आचारभेदेन भिन्ने, तथापि तयोः तात्पर्यम् एकम् एव — अपायनिवृत्तिः। कार्पण्यं स्वशक्त्यभिमानं हरति। महाविश्वासः भगवति दृढप्रत्ययं जनयति। गोप्तृत्ववरणं तं प्रत्ययं रक्षणे प्रयुङ्क्ते।

अतः एतानि अङ्गानि सन्निपत्य उपकुर्वन्ति। किन्तु तेषां सन्निपत्योपकारकत्वं आरादुपकारकत्वात् भिन्नम्। आरादुपकारकानि उपकरणानि स्वतन्त्ररूपेण फलं जनयन्ति; सन्निपत्योपकारकानि तु अन्यैः सह मिलित्वा फलसिद्धिं कुर्वन्ति।

न्यासस्य फलम्

न्यासस्य फलं मोक्षः। प्रपन्नः आत्मभारं भगवति अर्पयन् स्वयत्ननिवृत्तिं प्राप्नोति। ततः भगवान् तस्य रक्षणं करोति, अन्तिमे देहे च तं परमपदं प्रापयति। अतः न्यासः मोक्षसाधनत्वेन स्वतन्त्रः।

“सविश्वासो भवेत् सकृत् सर्वदुष्कृतनाशनम्।”⁶

अत्र “सकृत्” इति पदं प्रपत्तेः एकवारम् अनुष्ठानयोग्यतां सूचयति। प्रपत्तिः पुनः पुनः अनुष्ठेया न भवति; सा एकवारम् अनुष्ठाय फलदायिनी भवति।

उपसंहारः

न्यासविद्या विशिष्टाद्वैतपरम्परायां आत्मसमर्पणस्य उच्चतमं रूपम्। सा केवलं भाविकी न; सा शास्त्रप्रमाणसिद्धा, आचार्योपदिष्टा, ज्ञानात्मिका च। तस्याः पञ्चाङ्गानि परस्परं समन्वितानि सन्ति। तानि विना न्यासः पूर्णः न भवति। अतः प्रपन्नेन आनुकूल्यसङ्कल्पादिपञ्चकम् अनुष्ठाय भगवति आत्मभारः समर्पणीयः।

पादटिप्पण्यः

लक्ष्मीतन्त्रम् – अ.17 – श्लो. 73
अहिर्बुध्न्यसंहिता – 36.38, श्रीमद्भागवते च ।
अहिर्बुध्न्यसंहिता – 37/30-31
अहिर्बुध्न्यसंहिता – 37, श्लो.28, लक्ष्मीतन्त्रम् – 17/59-60
अहिर्बुध्न्यसंहिता – 52.19
पद्मपुराणम् – भागवतमाहात्म्ये, भक्ति-ज्ञान-वैराग्यप्रसङ्गे।

सन्दर्भग्रन्थाः

श्रीमद्भगवद्गीता – गीताप्रेस्, गोरखपूर्, 2008
श्रीभाष्यम् — श्रीनृसिंहप्रिया ट्रस्ट्, चेन्नै। 2000
शरणागतिगद्यम् — श्रीनृसिंहप्रिया ट्रस्ट्, चेन्नै। 2000
न्यासतिलकम् — श्रीनृसिंहप्रिया ट्रस्ट्, चेन्नै। 2000
न्यासविंशतिः — श्रीनृसिंहप्रिया ट्रस्ट्, चेन्नै। 2000
निक्षेपरक्षा — श्रीनृसिंहप्रिया ट्रस्ट्, चेन्नै। 2000
रहस्यत्रयसारः — श्रीमदाण्डवन् आश्रमम् , श्रीरङ्गम्, www.prapatti.com