पाञ्चरात्रागमे श्रीलक्ष्मीनारायणयोः नित्यसम्बन्धः समाराधनञ्च
पालूरम् श्रीनिवासन्
शोधच्छात्रः, आगमविभागः
राष्ट्रियसंस्कृतविश्वविद्यालयः, तिरुपतिः
E Mail – vemp.sree@gmail.com
प्रस्तावः
भारतीयवैष्णवसम्प्रदाये पाञ्चरात्रागमस्य विशिष्टं स्थानं विद्यते। अस्यामागमपरम्परायां भगवतः श्रीमन्नारायणस्य स्वरूपं, तस्य दिव्यशक्तयः, व्यूहावताराः, मन्त्राः, अर्चनाविधयः, भक्तेः स्वरूपं च विस्तरेण प्रतिपादितानि सन्ति। तत्र श्रीमहालक्ष्म्याः तत्त्वं, भगवता नारायणेन सह तस्याः नित्यसम्बन्धः, जगत्सृष्टौ तस्याः शक्तिः, भक्तानुग्रहे तस्याः भूमिका च विशेषेण विचारणीयाः सन्ति। पाञ्चरात्रागमस्य लक्ष्मीतन्त्राख्ये ग्रन्थे लक्ष्मीदेव्याः स्वरूपं, शक्तितत्त्वं, भगवता सह तस्याः सम्बन्धश्च दार्शनिकदृष्ट्या प्रतिपादितः। प्रस्तुतशोधलेखे लक्ष्मीतन्त्रं प्रमुखमाधारग्रन्थं स्वीकृत्य पाञ्चरात्रसम्प्रदाये लक्ष्म्याराधनस्य तात्त्विकं, धार्मिकं, उपासनात्मकं च महत्त्वं विविच्यते।
१. उपक्रमः
भारतीयधार्मिकपरम्परायां भगवदुपासनायाः विविधाः सम्प्रदायाः प्रचलिताः सन्ति। तेषु वैष्णवसम्प्रदायः वेदोपनिषदादिभिः, भगवद्गीतया, पुराणैः, पाञ्चरात्रागमैश्च समृद्धः अस्ति। पाञ्चरात्रागमः भगवदाराधनस्य तात्त्विकं स्वरूपं, मन्त्रदीक्षां, मन्त्रन्यासं, ध्यानम्, अर्चनम्, मन्दिरपूजाविधानं च प्रतिपादयति। अस्यागमस्य सात्त्वतसंहिता, पौष्करसंहिता, जयाख्यसंहिता, अहिर्बुध्न्यसंहिता, लक्ष्मीतन्त्रं चेत्यादयः ग्रन्थाः वैष्णवागमसाहित्ये महत्त्वपूर्णाः सन्ति।¹
पाञ्चरात्रसम्प्रदाये लक्ष्मीदेवी केवलं लौकिकसम्पदां प्रदात्री देवी इति न परिगण्यते। सा भगवतो नारायणस्य नित्या दिव्या शक्तिः, जगतः प्रवृत्तौ समर्था, भक्तानुग्रहस्य च महत्त्वपूर्णं माध्यमम् इति लक्ष्मीतन्त्रे प्रतिपाद्यते। अतः लक्ष्म्याराधनस्य अध्ययनं केवलं पूजाविधानस्य अध्ययनं न भवति; अपि तु तत् भगवच्छक्तितत्त्वस्य, श्रीनारायणस्य दिव्यस्वरूपस्य, भक्तस्य भगवता सह सम्बन्धस्य च अध्ययनमपि भवति।
२. पाञ्चरात्रागमे लक्ष्मीतन्त्रस्य स्थानम्
पाञ्चरात्रागमः वैष्णवधर्मस्य महत्त्वपूर्णा आगमपरम्परा अस्ति। अस्मिन् भगवतः परवासुदेवस्य स्वरूपम्, व्यूहविचारः, मन्त्रतत्त्वम्, अर्चनाविधानं, दीक्षाप्रक्रिया च विभिन्नासु संहितासु निरूपितानि सन्ति।
लक्ष्मीतन्त्रं पाञ्चरात्रसाहित्ये विशिष्टमादरं प्राप्नोति, यतः अस्मिन् लक्ष्मीदेव्याः मुखेन तस्याः स्वरूपं, शक्तिः, तत्त्वज्ञानं, भगवता नारायणेन सह सम्बन्धश्च प्रतिपाद्यते।² अत्र लक्ष्मी केवलं पूज्यदेवता न, अपि तु तत्त्वविमर्शस्य केन्द्रभूता देवी अस्ति।
३. लक्ष्मीतत्त्वस्य दार्शनिकस्वरूपम्
लक्ष्मीतन्त्रे लक्ष्मीदेव्याः स्वरूपं विविधासु अवस्थासु निरूपितम् अस्ति। सा भगवतः दिव्यशक्तिः, जगद्व्यापारस्य सहकारिणी, सृष्टिस्थित्यादिव्यापारेषु समर्था च इति ग्रन्थस्य प्रतिपादनात् ज्ञायते।
पञ्चमाध्याये लक्ष्मीदेवी स्वयमेव वदति—
याऽसाहं हरिराद्या सर्वाकारा सनातनी।
शुद्धानन्दचिदाकारा सर्वतः समतां गता॥3
अस्य श्लोकस्य तात्पर्यम् इदम्—लक्ष्मीदेवी स्वस्य सनातनस्वरूपं, चिदानन्दात्मकतां, सर्वव्यापकसम्बन्धं च प्रतिपादयति। अत्र लक्ष्मीतत्त्वं केवलं बाह्यपूजायाः विषयत्वेन न, अपि तु दार्शनिकविमर्शस्य विषयत्वेनापि प्रतिष्ठापितम् अस्ति।
एकादशाध्याये अपि लक्ष्म्याः शक्तिस्वरूपं विस्तरेण प्रतिपादितम्—
सर्वभावानुगां विद्धि निर्दोषामनपायिनीम्।
सर्वकार्यकरी साहं विष्णोरव्ययरूपिणः॥4
अस्य वचनस्य भावार्थः—लक्ष्मी भगवतो विष्णोः अविनाशी शक्तिः, विविधकार्येषु समर्था च अस्ति। अनेन भगवतः शक्तेः स्वरूपं, तस्याः कार्यक्षमता, भगवता सह नित्यसम्बन्धश्च प्रकाश्यते।
विशिष्टाद्वैतवेदान्तदृष्ट्या भगवतः स्वरूपं, तस्य अनन्तकल्याणगुणाः, दिव्यशक्तयः च परस्परसम्बद्धाः सन्ति। अतः लक्ष्मीतत्त्वस्य अध्ययनं भगवतः स्वरूपपरिज्ञानस्य सहायकं भवति।
४. श्रीलक्ष्मीनारायणयोः नित्यसम्बन्धः
वैष्णवदर्शने श्रीलक्ष्मीनारायणयोः सम्बन्धः अत्यन्तमहत्त्वपूर्णः अस्ति। भगवतः श्रीमन्नारायणस्य दिव्यस्वरूपे लक्ष्म्याः नित्यसन्निधिः तथा तयोः अवियुक्तसम्बन्धः श्रीवैष्णवसम्प्रदायस्य प्रमुखं वैशिष्ट्यम् अस्ति।
लक्ष्मीतन्त्रे लक्ष्मीः भगवतः परमशक्तिरिति प्रतिपादिता। अतः सा भगवतः स्वरूपाद् असम्बद्धा स्वतन्त्रदेवता इति न मन्तव्यम्; तस्यैव दिव्यस्वरूपसम्बन्धिनी शक्तिः इति ग्रन्थस्य प्रतिपादनं सूचयति। तस्माद् लक्ष्मीनारायणयोः उपासनायां परस्परसम्बन्धस्य अवगमनम् आवश्यकम्।
लक्ष्मीदेवी भक्तस्य भगवता सह सम्बन्धे अनुग्रहकारिणी इति श्रीवैष्णवधार्मिकव्याख्यायां विशेषतः प्रतिपाद्यते। भगवतः सौलभ्यं, सौशील्यं, करुणा, भक्तवात्सल्यं च उपासकस्य आध्यात्मिकजीवने महत्त्वपूर्णानि भवन्ति। लक्ष्म्याः अनुग्रहस्वरूपस्य विवेचनं तस्य भक्तिमार्गस्य सूक्ष्मं पक्षं प्रकाशयति।
लक्ष्मीतन्त्रस्य एकादशाध्याये लक्ष्म्याः नारायणेन सह नित्यसम्बन्धः स्पष्टतया प्रतिपादितः—
विष्णुर्नारायणः श्रीमान् परमात्मा सनातनः।
तस्य मां परमां शक्तिं नित्यं तद्धर्मधर्मिणीम्॥5
अत्र भगवतः श्रीमन्नारायणस्य सनातनत्वं तथा लक्ष्म्याः तस्य परमशक्तित्वं प्रतिपाद्यते। ‘धर्मधर्मिणी’ इति पदं भगवतः गुणधर्मस्वरूपयोः सन्दर्भे लक्ष्मीनारायणयोः अविनाभावसम्बन्धं बोधयति।
अत्र विशेषतः ज्ञातव्यं यत् लक्ष्म्याः पुरुषकारत्वविषये श्रीवैष्णवाचार्याणां ग्रन्थाः महत्त्वपूर्णम् आधारं भवन्ति। तथापि पुरुषकारसिद्धान्तस्य प्रत्येकं विवरणं लक्ष्मीतन्त्रस्य प्रत्यक्षवचनमिति न, श्रीभाष्य, रहस्यत्रयसार, श्रीपाञ्चरात्ररक्षा इत्यादि आचार्यग्रन्थेषु अपि दरीदृश्यते।⁶
५. लक्ष्म्याराधनस्य उपासनात्मकं स्वरूपम्
पाञ्चरात्रागमे आराधना केवलं बाह्योपचारसमर्पणेन परिसमाप्यते न; अपि तु तस्याः आधारः भगवद्भक्तिः, मन्त्रनिष्ठा, ध्यानम्, शास्त्रविहिताचारः, आत्मनिवेदनभावश्च भवति। लक्ष्म्याराधनमपि अस्य व्यापकस्य वैष्णवोपासनामार्गस्य अन्तर्गतं भवति।
लक्ष्म्याराधनस्य प्रमुखाः पक्षाः —
१. ध्यानम् — लक्ष्मीदेव्याः दिव्यस्वरूपस्य, कल्याणगुणानां, भगवता नारायणेन सह नित्यसम्बन्धस्य च चिन्तनं ध्यानस्य आधारः भवति।
२. मन्त्रः — पाञ्चरात्रपरम्परायां मन्त्रस्य विशेषं स्थानम् अस्ति। मन्त्रजपः, मन्त्रन्यासः, दीक्षा च आगमविहितनियमानुसारं क्रियन्ते। विशिष्टमन्त्रस्य स्वरूपं, विनियोगः, जपविधिश्च सम्बद्धसंहितायाः प्रामाणिकपाठेन निर्णेयाः।
३. अर्चनम् — शास्त्रविहितोपचारैः देवतायाः पूजनम् अर्चनम् इति कथ्यते। अस्मिन् आवाहनम्, आसनम्, पुष्पसमर्पणम्, धूपदीपाद्युपचाराः च सम्बद्धागमविध्यनुसारं भवन्ति।
४. स्तुतिः तथा प्रार्थना — देव्याः कल्याणगुणानां कीर्तनम्, अनुग्रहयाचनम्, भगवद्भक्तेः वृद्ध्यर्थं प्रार्थना च उपासनायाः अङ्गानि भवन्ति।
५. शरणागतिभावः — भक्तः स्वस्य परतन्त्रतां, भगवतः पारम्यं, दिव्यानुग्रहस्य आवश्यकतां च अवगत्य भगवच्चरणयोः आत्मनिवेदनभावं धारयति। श्रीवैष्णवपरम्परायां अस्य भावस्य विशेषं महत्त्वम् अस्ति।
एते पक्षाः पाञ्चरात्रोपासनायाः सामान्यतत्त्वानि दर्शयन्ति। लक्ष्म्याराधनस्य विशिष्टमन्त्राः, न्यासाः, आवरणपूजा, उपचारक्रमाः अपि विश्लेषिताः भवन्ति।
६. लक्ष्म्याराधनस्य महत्त्वम्
लक्ष्मीशब्दः सामान्यव्यवहारे धनस्य, समृद्धेः, सौभाग्यस्य च वाचकत्वेन प्रसिद्धः। किन्तु आगमिकदृष्ट्या लक्ष्मीतत्त्वस्य अर्थः एतावता सीमितः नास्ति। लक्ष्मी दिव्यशक्तिः, कल्याणस्य प्रतीकं, भक्तानुग्रहस्य आधारः, भगवदुपासनायाः महत्त्वपूर्णा देवता च अस्ति।
लक्ष्म्याराधनया भक्तस्य अन्तःकरणे श्रद्धा, विनयः, कृतज्ञता, दानशीलता, धर्मनिष्ठा च वर्धितुं शक्नुवन्ति। समृद्धेः प्राप्तिः केवलं व्यक्तिगतभोगाय न, अपि तु धर्माचरणाय, अतिथिसत्काराय, अन्नदानाय, समाजहिताय च विनियोजनीया इति धार्मिकदृष्ट्या विवेचनीयम्।
अतः लक्ष्म्याराधनस्य फलविचारः केवलं भौतिकसम्पत्प्राप्त्या न परिसमाप्यते। भगवदनुग्रहस्य आकाङ्क्षा, सदाचारः, भक्तिः, आध्यात्मिकपरिपक्वता च अस्याः उपासनायाः व्यापकं प्रयोजनं भवन्ति। एषा व्याख्या धार्मिकमूल्यानां आधुनिकजीवने प्रासङ्गिकतामपि प्रकाशयति।
७. उपसंहारः
पाञ्चरात्रागमे लक्ष्म्याराधनं केवलं देवतापूजायाः एकः प्रकारः न, अपि तु भगवतः श्रीमन्नारायणस्य दिव्यशक्तितत्त्वस्य अवगमनाय महत्त्वपूर्णः मार्गः अस्ति। लक्ष्मीतन्त्रे लक्ष्मीदेव्याः सनातनस्वरूपं, भगवता विष्णुना सह तस्याः नित्यसम्बन्धः, विविधकार्येषु तस्याः शक्तिः च प्रतिपादिताः सन्ति।
अध्ययनेन ज्ञायते यत् लक्ष्मीदेवी वैष्णवोपासनायां विशिष्टं स्थानं धारयति। तस्याः आराधना भगवद्भक्तेः, शरणागतिभावस्य, दिव्यानुग्रहस्य च अवगमनाय सहायकं भवति। तथापि लक्ष्मीतन्त्रस्य तात्त्विकप्रतिपादनं, पाञ्चरात्रसंहितासु वर्णितं पूजाविधानं, श्रीवैष्णवाचार्याणां सिद्धान्तव्याख्या च पृथक्-पृथक् प्रमाणैः परीक्ष्य समन्वयेन ज्ञातव्यानि भवन्ति।
अतः एतादृशेन अध्ययनप्रयासेन पाञ्चरात्रागमस्य तात्त्विकसमृद्धिः तथा श्रीलक्ष्मीनारायणोपासनायाः वैशिष्ट्यम् अधिकं स्पष्टं भवतीति शम्।
पादटिप्पण्यः
१. Schrader, F. Otto, Introduction to the Pāñcarātra and the Ahirbudhnya Saṃhitā, Adyar Library and Research Centre, Madras, 1916.
२. Gupta, Sanjukta, Lakṣmī Tantra: A Pāñcarātra Text, E. J. Brill, Leiden, 1972.
३. लक्ष्मीतन्त्रम्, पञ्चमोऽध्यायः, श्लोकः १। लक्ष्म्याः सनातनस्वरूपवर्णनम्।
४. लक्ष्मीतन्त्रम्, एकादशोऽध्यायः, श्लोकः ३। लक्ष्म्याः शक्तिस्वरूपवर्णनम्।
५. लक्ष्मीतन्त्रम्, एकादशोऽध्यायः, श्लोकौ १–२।
क. आधारग्रन्थसूची
१. लक्ष्मीतन्त्रम्। Wisdom Library, Lakshmi-tantra [Sanskrit]।
२. जयाख्यसंहिता। प्रकाशकसंस्था : ओरिएण्टल् इन्स्टिट्यूट्। वडोदरा। एम्बर् कृष्णमाचार्यसम्पादिता जयाख्यसंहिता ओरिएण्टल् इन्स्टिट्यूट् द्वारा प्रकाशितेति ग्रन्थसूचनासु उल्लिखितम्।
३. अहिर्बुध्न्यसंहिता। प्रकाशकः: The Adyar Library and Research Centre, चेन्नै, तमिलनाडु। अहिर्बुध्न्यसंहितायाः द्वौ खण्डौ प्रकाशितौ स्तः।
4.. Schrader, F. Otto. Introduction to the Pāñcarātra and the Ahirbudhnya Saṃhitā. Adyar Library and Research Centre, Madras, 1916.
5. Gupta, Sanjukta. Lakṣmī Tantra: A Pāñcarātra Text. E. J. Brill, Leiden, 1972.
6. Krishnamacharya, V., ed. Lakṣmī-Tantra. Adyar Library and Research Centre, Madras, 1959.
7. Lakṣmī-tantra [Sanskrit]. Wisdom Library. उपलब्धः संस्कृतपाठः — https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/lakshmi-tantra-sanskrit
******