रामायणे तारायाः व्यक्तित्वस्य समीक्षात्मकमध्ययनम्
पारमिता विश्वास
राज्यसहायताप्राप्तमहाविद्यालयशिक्षिका (SACT-I)
भाङ्गरमहाविद्यालयः
सम्पर्कसङ्ख्या : 8420258321
ई-मेल : biswasparomita760@gmail.com
शोधसारः
वाल्मीकिरामायणे तारायाः चरित्रं विशिष्टमहत्त्वमधिगच्छति। सा केवलं वालिनः पत्नी न, अपितु प्रज्ञा, दूरदर्शिता, राजनीतिककौशलं तथा धैर्यं धारयन्ती असाधारणनारीरूपेण चित्रिता अस्ति। प्रस्तुतलेखे रामायणे तारायाः व्यक्तित्वस्य बहुआयामात्मकं विश्लेषणं कृतम्। किष्किन्धाकाण्डे वालि-सुग्रीवयोः संघर्षप्रसङ्गे तारायाः राजनीतिकविवेकः, तस्या दूरदर्शिता तथा राज्यहितचिन्ता विशेषतया प्रकाशन्ते। वालिनं युद्धात् निवर्तयितुं तया प्रदत्तः परामर्शः तस्याः प्रखरबुद्धेः प्रमाणं भवति। वालिवधानन्तरं तस्या विलापः केवलं पतिवियोगजनितशोकस्य अभिव्यक्तिः नास्ति, अपितु धर्मस्य, न्यायस्य तथा मानवीयमूल्यानां विषये गम्भीरचिन्तनमपि तत्र दृश्यते। राज्ये उत्तराधिकारसम्बद्धसंकटेऽपि तारा परिपक्वराजनीतिज्ञेव आचरणं कृत्वा किष्किन्धायाः स्थैर्यरक्षणे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति। एतदध्ययनं दर्शयति यत् तारा रामायणे स्त्रीशक्तेः, बुद्धेः, नैतिकसाहसस्य तथा राजनैतिकप्रज्ञायाः सशक्तप्रतीकरूपेण प्रतिष्ठिता अस्ति। तस्या चरित्रेण प्राचीनभारतीयमहाकाव्येषु नारीणां प्रभावशालिनः योगदानस्य स्पष्टं दर्शनं भवति।
प्रमुखशब्दाः
तारा, वाल्मीकिरामायणम्, किष्किन्धाकाण्डम्, वानरराज्ञी, स्त्रीशक्तिः, राजनीतिकप्रज्ञा, दूरदर्शिता, वालिवधः, शोकविलापः, धर्मचिन्तनम्, राज्यस्थैर्यम्, नारीचरित्रम्।
वाल्मीकिरामायणे बहूनि स्त्रीपात्राणि स्वस्वविशिष्टगुणैः समलङ्कृतानि दृश्यन्ते। तेषु ताराया नाम विशेषतया उल्लेखनीयम्। सा केवलं वानरराजस्य वालिनः पत्नी नासीत्, अपितु प्रज्ञा, दूरदर्शिता, राजनैतिककौशलं च धारयन्ती असाधारणव्यक्तित्वसम्पन्ना नारी आसीत्।[1] यद्यपि तस्याः कथा महाकाव्ये दीर्घा नास्ति, तथापि तस्याः वचांसि, आचरणं, दुःखप्रकाशनं च पाठकानां मनसि गाढं प्रभावं जनयन्ति।
तारा वालिनः प्रमुखमहिषी आसीत्। वालिनः निधनानन्तरं सा सुग्रीवस्य राज्यव्यवस्थायामपि महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति स्म।[2] अन्यासां स्त्रीपात्राणामिव केवलं गृहपरिसरे सीमिता न भूत्वा सा राजकार्येषु, मन्त्रपरामर्शेषु, राज्यसुरक्षायां च सक्रिया आसीत्। एतादृशं चित्रणं प्राचीनसंस्कृतसाहित्ये विरलमेव दृश्यते।
किष्किन्धाकाण्डे तारा वालिनः पट्टराज्ञीरूपेण निरूपिता अस्ति। सा करुणाशीला, बुद्धिमती, धर्मज्ञा तथा राज्यकार्यार्थेषु निपुणा इति वर्णिता।[3] कतिपयेषु परम्परासु तस्या दिव्योत्पत्तिरपि निर्दिश्यते, किन्तु वाल्मीकिरामायणे सा मानवीयसंवेदनाभिः परिपूर्णा, युक्तियुक्तविचारसम्पन्ना च दृश्यते।
राजसभायां तस्याः मतं महत्त्वपूर्णमासीत्। वालिरपि तस्याः प्रज्ञायाः सम्मानं करोति स्म।[4] अतः तारा केवलं पत्नी न, अपितु राज्यस्य हितचिन्तिका मन्त्रिणीव आसीत्।
यदा श्रीरामस्य सहाय्येन सुग्रीवः वालिनं युद्धाय आह्वयति, तदा तारायाः राजनीतिकदूरदर्शिता प्रकाशते।[5] सा सुग्रीवस्य नवोद्भूतं साहसं दृष्ट्वा तस्य पृष्ठतः कस्यचित् महाशक्तेः समर्थनं सन्दधे। अतः सा वालिनं युद्धात् निवर्तयितुमिच्छति।
तस्याः मते सुग्रीवस्य साहसं स्वाभाविकं नासीत्, अपितु श्रीरामस्य सहाय्येन प्रेरितम्। अतः सा वालिनं सावधानं कर्तुमुपदिशति।[6] किन्तु वालिः तस्याः वचनानि स्त्रीसुलभभयजनितानि मन्यमानः तान्यवज्ञाय युद्धाय निर्गच्छति।
अयं प्रसङ्गः रामायणे अत्यन्तं महत्त्वपूर्णः, यतः अत्र तारा एकस्मिन्नपि पुरुषप्रधानसमाजे राजनैतिकविवेकस्य स्वररूपेण दृश्यते। यदि वालिः तस्याः परामर्शं स्वीकृतवान् स्यात्, तर्हि किष्किन्धायाः इतिहासः अन्यथा अभविष्यत्।
श्रीरामेण वालिनि वधिते तारा गाढदुःखेन संतप्ता भवति। तथापि तस्या विलापः केवलं पतिवियोगजनितः शोकः नास्ति; अपितु जीवनस्य अनित्यता, धर्मस्य जटिलता, भाग्यस्य अनिश्चितता च तत्र प्रतिबिम्बन्ते।[7]
वालिनः मृतशरीरं दृष्ट्वा सा करुणं विलपति। तस्याः वाक्यानि प्रेम्णः, विरहस्य तथा मानवीयसंवेदनायाः उत्कृष्टं उदाहरणं भवन्ति।[8] एतेषु शोकवचनेषु केवलं पत्न्याः दुःखं न, अपितु न्याय-अन्यायविषये गम्भीरचिन्तनमपि दृश्यते।
तारा श्रीराममपि परोक्षरूपेण प्रश्नयति यत् – किमिदं धर्मसम्मतं कर्म?[9] एषा निर्भीकता तस्याः चरित्रस्य विशिष्टं वैशिष्ट्यमस्ति। रामो धर्मशास्त्राधारितं समाधानं ददाति, तथापि तारायाः शोकः पाठकानां हृदयं स्पृशति।
वालिनः निधनानन्तरं राज्ये अशान्तेः सम्भावना आसीत्। किन्तु तारा स्वीयं शोकं निगृह्य राज्यहितमेव प्राधान्येन दृष्टवती। सा सुग्रीवस्य राज्यारोहणं स्वीकृतवती तथा राज्ये स्थैर्यस्थापनाय प्रयत्नं कृतवती।[10]
अङ्गदस्य हितरक्षणं, प्रजासु विश्वासस्य संवर्धनं, तथा राज्यस्य आन्तरिककलहस्य निवारणं। एतेषु सर्वेषु कार्येषु तस्याः भूमिका महत्त्वपूर्णा आसीत्।[11] अतः तारा राजनैतिकपरिपक्वतायाः आदर्शरूपेण प्रतिष्ठिता भवति।
उत्तरकालीनरामायणपरम्परासु, विशेषतः तुलसीदासविरचिते रामचरितमानस इत्यादिषु ग्रन्थेषु, तारा पतिव्रतानार्याः आदर्शरूपेण चित्रिता अस्ति।[12] किन्तु वाल्मीकिरामायणे तस्या स्वरूपं तस्मादधिकं व्यापकं दृश्यते। सा केवलं पतिव्रता नारी नास्ति, अपितु बुद्धिमती, स्वाधीनचेतसा, सत्यवादिनी तथा राजनीतिकविवेकसम्पन्ना महिला अस्ति। एषा बहुआयामी प्रस्तुति वाल्मीकिना सूक्ष्मतया निरूपिता।
रामायणे तारायाः चरित्रं भावनात्मकगाम्भीर्यस्य तथा तार्किकविवेकस्य अद्भुतं समन्वयं प्रदर्शयति। सा राज्ञी, पत्नी, माता, मन्त्रदात्री च रूपेण बहुमुखप्रतिभायुक्ता नारी आसीत्। तस्याः वचनेषु प्रज्ञा, तस्याः शोके मानवीयसंवेदना, तस्याः आचरणे धैर्यं च सुस्पष्टं दृश्यते। किष्किन्धाकाण्डे तारा विवेकस्य स्वरूपमिव प्रतीयते। सा वालिनं विनाशात् रक्षितुमिच्छति, किन्तु तस्याः वचनानि न शृणोति। वालिवधोत्तरं तस्याः करुणविलापः महाकाव्यस्य सर्वाधिकमार्मिकेषु प्रसङ्गेषु अन्यतमः अस्ति। एवं तारा रामायणे स्त्रीशक्तेः, बुद्धेः, धैर्यस्य तथा नैतिकचिन्तनस्य प्रतीकरूपेण विराजते। पुरुषप्रधानकथानकेऽपि सा स्वीयप्रज्ञया प्रभावं स्थापयति। अतः तस्या चरित्रं न केवलं रामायणस्य, अपितु सम्पूर्णस्य संस्कृतसाहित्यस्य अमूल्यनिधिरिति वक्तुं शक्यते।
सन्दर्भग्रन्थसूची
१. वाल्मीकि। श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । किष्किन्धाकाण्डम्। सम्पा.
पण्डितरामतेजशास्त्री। वाराणसी : चौखम्बा संस्कृत संस्थान।
२. वाल्मीकि। श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् (गोविन्दराजकृत-
रामायणशिरोमणिव्याख्यासहितम्)। वाराणसी : चौखम्बा संस्कृत सीरीज।
३. वाल्मीकि। श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् (नागोजीभट्टकृत-
रामायणतिलकव्याख्यासहितम्)। वाराणसी : चौखम्बा विद्याभवन।
४. वाल्मीकि। श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् (महेश्वरतीर्थकृत-
तत्त्वदीपव्याख्यासहितम्)। वाराणसी : चौखम्बा संस्कृत संस्थान।
५. उपाध्यायः, बलदेवः। संस्कृतसाहित्यस्य इतिहासः। वाराणसी : शारदा
निकेतनम्।
६. पाण्डेयः, राजबली। भारतीयसंस्कृतिः। वाराणसी : चौखम्बा विद्याभवन।
७. मिश्रः, जयशङ्करः। वाल्मीकिरामायणे नारीचरित्राणामध्ययनम् । वाराणसी :
संस्कृत पुस्तक भण्डारः।
८. त्रिपाठी, कृष्णमणिः। रामायणकालीनसमाजः संस्कृतिश्च । वाराणसी :
चौखम्बा सुरभारती प्रकाशनम्।
९. शर्मा, रामअवतारः। रामायणमीमांसा। दिल्ली : मोतीलाल बनारसीदास।
१०. दीक्षितः, कपिलदेवः। संस्कृतसाहित्ये नारी । वाराणसी : चौखम्बा संस्कृत
सीरीज।
११. पाण्डेयः, उमेशचन्द्रः। वाल्मीकिरामायणस्य सांस्कृतिकमध्ययनम् ।
वाराणसी : चौखम्बा विद्याभवन।
१२. भट्टाचार्यः, हरिदासः। रामायणे नारीणां सामाजिकस्थानम् । कोलकाता :
संस्कृत पुस्तकालयः।
१३. “वाल्मीकिरामायणे तारायाः व्यक्तित्वम्”। संस्कृतविमर्शः, खण्डः १२।
१४. “रामायणे नारीपात्राणां राजनैतिकभूमिका”। भारतीयविद्यापत्रिका, खण्डः
८।
१५. “किष्किन्धाकाण्डे ताराया विवेकदर्शिता”। संस्कृतशोधसमीक्षा, खण्डः ५।
[1] वाल्मीकि, रामायणम्, किष्किन्धाकाण्डम्, सर्गः १५।
[2] तत्रैव, सर्गः २५–२६।
[3] तत्रैव, सर्गः १५, श्लोकाः १६–२१।
[4] तत्रैव, सर्गः १५।
[5] तत्रैव, सर्गः १५, श्लोकाः १–१५।
[6] तत्रैव, सर्गः १५, श्लोकाः २२–३०।
[7] तत्रैव, सर्गः २४।
[8] तत्रैव, सर्गः २४, श्लोकाः १–३५।
[9] तत्रैव, सर्गः २४, श्लोकाः २०–२५।
[10] तत्रैव, सर्गः २५–२६।
[11] तत्रैव, सर्गः २५।
[12] रामचरितमानस, किष्किन्धाकाण्डम्।