नाट्यशास्त्रदिशा स्थायिभावविभावानुभावसात्त्विकव्यभिचारिभावानां स्वरूपम्

डा. रचना रस्तोगी
सहायक-आचार्या, संस्कृतविभागः,
डायमण्ड हार्बर महिला विश्वविद्यालयः,सरिसा,
पश्चिम बंगाल।
Email- rachna.rastogi@gmail.com
Mb. No – 9007834247

शोधसारः-रसः काव्यस्य जीवितं तत्त्वम्। चेतनायां विशिष्टा परिणतिः हि रसः। नाटकादिदर्शनात् काव्यस्य च अध्ययनात् श्रवणाद् वा रसः आविर्भवति। काव्यं हि आनन्दानुभूतिसाधनम्।आनन्दानुभूतिश्च रसास्वादमूला। यथा नानाव्यञ्जनमिश्रमन्नं भुञ्जाना रसान् आस्वादयन्ति, तथैव नाना-भावाभिव्यञ्जितान् स्थायिभावान् सहृदया आस्वादयन्ति, हर्षं चानुभवन्ति। रसभावयोः परस्परं पोषकत्वम्। न भावहीनो रसः, न च रसहीनो भावः। यथा रसः सर्वेषां भावानां मूलम्।

प्रमुखाः शब्दाः- रसः, भावः, स्थायिभावः, विभावः, सात्त्विकभावः, व्यभिचारिभावः सहृदयः।

उपोद्घातः- भारतीयसाहित्यशास्त्रे रससम्प्रदायोऽत्यन्तप्राचीनतमः | रससिद्धान्तस्य संस्थापकं आचार्यभरतं सर्वप्रथमं प्रतिपादकत्वेन स्वीकरोति काव्यशास्त्रीयाचार्याः | नाट्यशास्त्रस्यावलोकनेन ज्ञायते यत् आचार्यभरतमुनेः प्राक् रससिद्धान्तस्य परम्परासीदिति। सहृदयजनस्य काव्याध्ययनस्य प्रयोजनं रसास्वादमस्ति, तेन आनन्दानुभूतिर्जायते-

`सकलप्रयोजनमौलिभूतं समनन्तरमेव रसास्वादनसमुद्भूतं विगलितवेद्यान्तरमानन्दम्।’[i]

आनन्दो जीवस्य धर्मः। आनन्दात् रसः न व्यतिरिच्यते। रसस्य आस्वाद्यत्वम् अनुभूतिविषयत्वं च मम्मटेन वर्ण्यते-पानकरसन्यायेन चर्व्यमाणः, हृदयमिव प्रविशन्, अन्यत्सर्वमिव तिरोदधत्, ब्रह्मास्वादमिवानुभावयन्, अलौकिकचमत्कारकारी शृङ्गारादिको रसः। सकलोऽपि प्राणभूतो व्यापारो रसाभिलाषमूलः। रसमुद्दिश्यैवाहारविहारादिप्रवृत्तिः न केवलं काव्यकालेऽपितु व्यवहारजगत्यपि च प्राणभूतः। काव्यशास्त्रीयाधारशिला रस एव ।

व्याकरणशास्त्रस्य मते रसपदस्य चतुर्विधः व्युत्पत्तिः भवति-

रस्यते आस्वाद्यते इति रसः।
रस्यतेऽनेनेति रसः।
रसति रसयति वा रसः।
रसनं रसः आस्वादः।

वैदिकयुगे ऋग्यजुस्सामाथर्वादि वेदेषु रसस्य विस्तरेण चर्चा दृश्यते। ऋग्वेदे स्पष्टं प्रतीयते यत् रसस्यार्थो द्रवरूपः वनस्पतेस्तत्त्वं सोमरसः-`सोमो अवन्ति वर्णसिर्दधान इन्द्रियं रसं अभिशस्तिपाः।’[ii] अथर्ववेदेऽपि रसशब्दस्य `आह्लादः’ इति अर्थो प्राप्यते-अकामोधीरोऽमृतः स्वयम्भूरसेनतृप्तो न कुतश्चनोनः। उपनिषत्कालेऽपि रसः व्याप्तमासीत्। यथोक्तं तैत्तिरीयोपनिषदि यत्- स अन्नादारभ्य ब्रह्मास्वादसहोदरः चिदानन्दरूपे परिणमते-“रसो वै सः| रस ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति।”[iii]

आचार्य आनन्दवर्धनस्य प्रामाण्येन क्रौञ्चवधविषयके श्लोके रससिद्धान्तस्य बीजमुपन्यस्तम्-

“काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथाचादिकवेर्पुरा।

क्रौञ्चद्वन्द्ववियोगोत्थः शोकः श्लोकत्वमागतः॥” [iv]

एवमेव काव्यस्य मनोहरभाषायां दार्शनिकतत्त्वस्य रमणीयं निरूपणम् उपनिषत्वाक्येऽस्मिन् दृश्यते। अत्र साहित्यिकविचारकाः रसं ब्रह्मास्वादसहोदरं मत्वा तस्याध्यात्मिकरूपं प्रदर्शितम्-

“द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिशष्वजाते।

तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति॥” [v]

नाट्यशास्त्रे आचार्यभरतेनोक्तम्-

‘नहि रसादृते कश्चिदर्थः प्रवर्तते। तत्र विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः।’[vi]

आचार्यमम्मटस्य मते रसस्य स्वरूपम्-

“कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च

रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः।

विभावानुभावास्तत्कथ्यन्ते व्यभिचारिणः।

व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायिभावो रसः स्मृतः॥”[vii]

अर्थात् लोकदृष्ट्या रत्यादिं चित्तवृत्तिं प्रति यत् कारणं, यत् कार्यं, यच्च सहकारिकारणं, तान्येव काव्ये विभावादिशब्देन व्यपदिश्यन्ते इति बोध्यम् ।

आचार्य विश्वनाथस्य मते रसस्य स्वरूपम्-

“विभावेनानुभावेन व्यक्तः संचारिणा तथा।

रसतामेति रत्यादिः स्थायी भावः सचेतसाम्॥” [viii]

एतेषामेव भावानामनुभवः खलु लौकिकजीवने सुखदुःखात्मकः संसारो भवति। यथोक्तम् दशरूपके-सुखदुःखादिकैर्भावैर्भावस्तद्भावभावनम्।

भरतेन प्रथमतया भावविवेचनं कृतम्। नाट्यशास्त्रस्य सप्तमेऽध्याये भावमेवं व्याख्यति-

‘‘भाव इति कस्मात्? किं भवन्तीति भावाः। किं वा भावयन्तीति भावाः।”

भवन्तीति भावाः। इयं व्युत्पत्तिः सत्तार्थकाद् भूधातोः, अस्याः आशयः-स्थितिः सत्ता वेति।
भावयन्तीति भावाः। इयं व्युत्पत्तिः प्रेरणायां करणार्थकात् भूधातोः,अस्याः आशयः- व्यापकः कारको वेति।

भरतेन काव्यशास्त्रप्रसङ्गेऽस्मिन् द्वितीय एवार्थो गृहीतः-

‘‘भू इति करणे धातुस्तथा च भावितं वासितं कृतमित्यनर्थान्तरम्, लोकेऽपि च प्रसिद्धम् अहो अनेन गन्धेन रसेन वा सर्वमेव भावितमिति । तच्च व्याप्त्यर्थम्।”

भरतेन निजाशयस्पष्टीकरणाय त्रयः श्लोकाश्चात्रोपस्थिताः-
“विभावैराहृतो योऽर्थोऽनुभावैः स्वैस्तु गम्यते ।
वागङ्गसत्त्वाभिनयैः स भाव इति सन्ज्ञितः ॥ ”

यः विभावैः र्निष्पद्यते अस्तित्वं स्थितिं वा विन्दति, वाचिकाङ्गिकसात्त्विकैरभिनयरूपैः अनुभावैः गम्यते प्रतीतियोग्यः क्रियते। भावः स पदार्थः। अत्र काव्यार्थ इति भावपदार्थः। अर्थात् वागङ्गसत्त्वोपेतान्काव्यार्थान्भावयन्तीति भावा इति ।

“वागङ्गमुखरागेण सत्त्वेनाभिनयेन च।

कवेरन्तर्गतं भावं भावयन्भाव उच्यते।।”

स्थायिभावाः

साहित्यशास्त्रे स्थायिभावानां निरूपणं विशुद्धमनोवैज्ञानिकाधारे कृतमस्ति। तत्र स्थायिभावाः- भावः चित्तवृत्तिविशेषः। चित्तवृत्तिरूपस्य आशुविनाशित्वेऽपि वासनात्मतया सूक्ष्मरूपेण अवस्थानात् स्थायित्वं बोध्यम्। आचार्यभोजराजेनोक्तम्- “चिरं चित्तेऽवतिष्ठन्ते सम्बध्यन्तेऽनुबन्धिभिः।

रसत्वं ये प्रपद्यन्ते प्रसिद्धाः स्थायिनोऽत्र ते॥”

अपरत्र दशरूपककारस्य स्थायिभावान् विषये मतमस्ति यत् यः स्वविरुद्धैः अनुकूलभावैः च न विच्छिद्यते, अपि च अन्यान् भावान् आत्मभावं नयति, स स्थायीति संमतः। अर्थात् स्थायिभावाः प्रबलतरा भवन्ति। विरुद्धा अविरुद्धा वा भावास्तं हन्तुं न प्रभवन्ति। –

“विरुद्धैरविरुद्धैर्वा भावैर्विच्छिद्यते न यः।

आत्मभावं नयत्यन्यान् स स्थायी लवणाकरः॥”[ix]

अर्थात् स्थाय्येव रसदशां लभते। प्रतिसहृदयहृदयं हि वासनात्मतया स्थितेः स्थायिनः साधारणीकरणं सुकरं भवति। आचार्यभरतस्य मते अष्टौ स्थायिभावाः-

“रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा।
जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः।।”

रतिः-रतिर्नाम आमोदात्मको भावः। स च ऋतुमाल्यानुलेपनाभरणप्रियजनवरभोजनभवनानुभवनाप्रातिकूल्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तामभिनयेत्स्मित्वदनमधुरकथनभ्रूक्षेपकटाक्षादिभिरनुभावैः।
हासः– हासो नाम विनोदात्मको भावः। स च परचेष्टानुकरणकुहकासम्बद्धप्रलापपौरोभाग्यमौर्ख्यादिर्विभावैः समुत्पद्यते। तमभिनयेत्पूर्वोक्तैर्हसितादिभिरनुभावैः।
शोकः- शोको नाम -दुःखप्रदो भावः। स च इष्टजनवियोगविभवनाशवधबन्धदुःखानुभवनादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तस्याश्रुपातपरिदेवितविलपितवैवर्ण्यस्वरभेदस्रस्तगात्रताभूमिपतनसस्वनरुदिताक्रन्दितदीर्घनिःश्वसितजडतोन्मादमोहमरणादिभिरनुभावइरभिनयः प्रयोक्तव्यः।

रुदितमत्र त्रिविधम्– आनन्दजमार्तिजमीर्ष्यासमुद्भवं चेति।

क्रोधः-क्रोधो नाम अनिष्टकारी भावः स च प्रज्वलनात्मकः आधर्षणाक्रोशकलहविवादप्रतिकूलादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। अस्य विकृष्टनासपुटोद्वृत्तनयनसन्दोष्ठपुटगण्डस्फुरणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः।

उत्साहः– उत्साहो नाम उत्कर्षकारी उत्तमो भावः उत्तमप्रकृतिनिष्ठः।

सविषादशक्तित्यागादिभिर्विभावैरुत्पद्यते। तस्य धैर्यशौर्यवैशारद्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः।

भयम्– अवरात्मको भावः स्त्रीनीचप्रकृतिकः। स च गुरुराजापराधश्वापदशून्यागाराटवीपर्वत

गहन्स्थानगजाहिदर्शननिर्भर्त्सनकान्तारदुर्दिननिशान्धकारोलूकनक्तञ्चराराश्रवणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तस्य प्रकम्पितकरचरणहृदयकम्पनस्तम्भमुखशोषजिह्वापरिलेहन

स्वेदवेपथुत्रासपरित्राणान्वेषणधावनोत्क्रुष्टादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः।

जुगुप्सा– जुगुप्सा नाम घृणात्मको भाव स्त्रीनीचप्रकृतिकः। सा चाहृद्यदर्शनश्रवणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तस्याः सर्वाङ्गसङ्कोचनिष्ठीवनमुखविकूणन

हृल्लेखादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः।

विस्मयः-विस्मयो नाम हृदयोल्लासकक्षेपको भावः। स च मायेन्द्रजालमानुषकर्मातिशयचित्रपुस्तशिल्पविद्यातिशयादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तस्य नयनविस्तारानिमेषप्रेक्षितभ्रूक्षेपपरोमहर्षणशिरःकम्पसाधुवादादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः।
निर्वेदः- तत्र निर्वेदो नाम दारिद्रयव्याध्यवमानाधिक्षेपाक्रुष्टक्रोधताडनेष्टजनवियोग-

तत्त्वज्ञानादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते स्त्रीनीचकुसत्त्वानाम्। रुदितनिःश्वसितोच्छ्वसित-सम्प्रधारणादिभिरनुभावैस्तमभिनयेत्।

विभावाः

(वि+भू+घञ्)-विभावयति रत्यादीन् आस्वादयोग्यतां नयतीति विभावाः। नाट्यशास्त्रकारेणोक्तम् यत् विभाव इति विज्ञानार्थः। विभाव्यते अलौकिकरूपेण प्रबोध्यते अनेन स्थायिभावः इति निर्वचनात् काव्येन नाट्येन वा समर्पितः रामसीताप्रभृतिः मेघपर्वतसमुद्रप्रभृतिर्वा विभाव इति संज्ञितः।

यथोक्तम्- “रसाद्युद्बोधकाः लोके विभावाः काव्यनाट्ययोः।[x]

ज्ञातमानतया तत्र विभावो भावपोषकृत्।

आलम्बनोद्दीपनत्वप्रभेदेन स च द्विधा॥”[xi]

अत एव तदालम्बनम् उद्दीपनं चेति द्विविधम् ।

यमालम्ब्य रत्यादि: आविर्भवति, स आलम्बनविभाव इत्युच्यते।

यथा – शकुन्तलामालम्ब्य रतिराविर्भवतीति दुष्यन्तनिष्ठां रतिं प्रति शकुन्तला आलम्बनविभाव: । दुष्यन्तमालम्ब्य च रतिराविर्भवतीति शकुन्तलानिष्ठां रतिं प्रति दुष्यन्तोऽपि । यथा च – दुर्योधनमालम्ब्य क्रोध आविर्भवतीति भीमसेननिष्ठक्रोधं प्रति दुर्योधन आलम्बनविभाव: ।

येन आविर्भूतस्य रत्यादेरुद्दीपनं भवति, स पुन: उद्दीपनविभाव इत्युच्यते।

यथा – दुष्यन्तनिष्ठां शकुन्तलाविषयिकां शकुन्तलानिष्ठां च दुष्यन्तविषयिकां रतिमुद्दीपयतीति चन्द्रिकाभ्रमरझङ्कारप्रभृतय: उद्दीपनविभावा:।

अनुभावाः

(अनु+भू+घञ्)-अनु पश्चात् भावः इति अनुभावः। अनुभावो विकारस्तु भावसंसूचनात्मकः।[xii] रत्यादिस्थायिभावान् अनुभावयतीति अनुभावः। रत्यादे: कार्यविशेष इति यावत्, यथा – दुष्यन्तस्य शकुन्तलाविषये रतौ सम्भवन्त्यां कटाक्षविक्षेप-आलिङ्गन-अधरपान-चुम्बनादय: कार्यविशेषा: सम्भवन्ति, । एवं शकुन्तलाया अपि दुष्यन्तविषये रतौ जातायां स्वेद-रोमाञ्च-पलायनादय: सम्भवन्ति । एते अनुभावा: । अयं च अनुभाव: आन्तरिक: बाह्यश्चेति द्विविध: । तत्र स्तम्भादय: आन्तरिका:, कटाक्षविक्षेपादयश्च बाह्या इति विवेक: । साहित्यदर्पणकारेणोक्तम्–

“उद्बुद्धं कारणैः स्वैः स्वैर्बहिर्भावं प्रकाशयन्।

लोके यः कार्यरूपः सोऽनुभावः काव्यनाट्ययोः॥”[xiii]

सात्त्विकाः भावाः

सात्त्विकभावाः अनुभावेषु अन्तर्भुक्तीकृताः। ‘सात्त्विक’ शब्दस्य व्युत्पत्तिः अस्ति– ‘अवहितं मनः सत्त्वं तत्प्रयोजनं हेतुरस्येति सात्त्विकः’। रसस्य अन्तरङ्गं ‘सत्त्वम्’। सत्त्वे नाट्यं च प्रतिष्ठितं –

‘सत्त्वे नाट्यं प्रतिष्ठितम्’। ‘इह हि सत्त्वं नाम मनःप्रभवम्’ तच्च समाहितमनस्त्वादुच्यते।

सात्त्विकभावानां स्वरूपं स्पष्टभावेन उक्तम् आचार्यविश्वनाथेन[xiv] –

“स्तम्भप्रलयरोमाञ्चाः स्वेदो वैवर्ण्यवेपथू॥

अश्रुवैस्वर्यमित्यष्टौ, स्तम्भोऽस्मिन्निष्क्रियाङ्गता।

प्रलयो नष्टसंज्ञत्वम्, शेषाः सुव्यक्तलक्षणाः॥

आचार्यभरतस्य मते अष्टौ सात्त्विकभावाः सन्ति-

“स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभेदोऽथ वेपथुः।

वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः मताः॥”[xv]

स्तम्भः–हर्षभयशोकविस्मयविषादरोषादिसम्भवः स्तम्भः। साहित्यदर्पणे उक्तम्- स्तम्भचेष्टाप्रतीघातो भयहर्षामयादिभिः।
स्वेदः- क्रोधभयहर्षलज्जादुःखश्रमरोगतापघातेभ्यः। व्यायामक्लमघर्मैः स्वेदः सम्पीडनाच्चैव।
रोमाञ्चः–स्पर्शभयशीतहर्षात् क्रोधाद्रोगाच्च रोमाञ्चः।
स्वरभेदः-स्वरभेदो भयहर्षक्रोधजरारौक्ष्यरोगमदजनितः।
कम्पः-शीतभयहर्षरोषस्पर्शजरारोगजः कम्पः।
वैवर्ण्यम्-शीतक्रोधभयश्रमरोगक्लमतापजं च वैवर्ण्यम्।
अश्रुः-आनन्दामर्षाभ्यां धूमाञ्जनजृम्भणाद्भयाच्छोकात्। अनिमेषप्रेक्षणतः शीताद्रोगाद्भवेदश्रु॥
प्रलयः-श्रममूर्च्छामदनिद्राभिघातमोहादिभिः प्रलयः।

व्यभिचारिभावाः

(वि+अभि+चर्+घञ्)- विविधमाभिमुख्येन रसेषु चरन्तीति व्यभिचारिणः। व्यभिचारशीलः, परिवर्तनशीलः, अस्थिरस्वभावः लज्जासंशयप्रभृतिः। वागङ्गसत्त्वोपेताः प्रयोगे रसान्नयन्तीति व्यभिचारिणः। यानि चित्तवृत्तयः स्थायिभावैः सह चरन्ति, तानि व्यभिचारिभावाः पदैः व्यवहृयते-‘यानि सह चरन्ति तानि व्यभिचारिपदेन व्यपदिश्यन्ते।’ स काव्यार्थं वैविध्यापादनेन सम्यक् सम्यक् चारयतीति दृशा सञ्चारी इत्यपि प्रथितः। अस्मिन् विषये दशरूपककारस्य मतमस्ति यत्-

“विशेषादाभिमुख्येन चर व्यभिचारिणः।

स्थायिन्युन्मग्ननिर्मग्नाः कल्लोला इव वारिधौ॥”[xvi]

अर्थात् यथा वारिधौ सत्येव कल्लोला उद्भवन्ति विलीयन्ते च तद्वदेव रत्यादौ स्थायिनि सत्येवाविर्भावतिरोभावाभ्यामाभिमुख्येन चरन्तो वर्तमाना निर्वेदादयो व्यभिचारिणो भावाः।

“निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदश्रमा: ।

आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोह: स्मृतिर्धृति: ॥

व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा ।

गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥

सुप्तं प्रबोधोऽमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता ।

मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥

त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिण: ।

त्रयस्त्रिशंदमी भावा: समाख्यातास्तु नामत: ॥”

एते त्रयस्त्रिंशद्व्यभिचारिणो भावा देशकालावस्थानुरूपेणात्मगतपरगतमध्यस्था उत्तममध्यमाधमैः स्त्रीपुंसैः स्वप्रयोगवशादुपपाद्या- “त्रयस्त्रिंशदिमे भावा विज्ञेया व्यभिचारिणः।”

१.निर्वेदः- तत्र निर्वेदो नाम दारिद्रयव्याध्यवमानाधिक्षेपाक्रुष्टक्रोधताडनेष्टजनवियोग

तत्त्वज्ञानादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते स्त्रीनीचकुसत्त्वानाम्। रुदितनिःश्वसितोच्छ्वसित

सम्प्रधारणादिभिरनुभावैस्तमभिनयेत्।

यथोक्तम् “दारिद्रयेष्टवियोगाद्यैः निर्वेदो नाम जायते।

सम्प्रसारणनिःश्वासैस्तस्य त्वभिनयो भवेत्।।”

उदाहरणम्- यदि लक्ष्मण सा मृगेक्षणा न मदीक्षासरणिं समेष्यति।

अमुना जडजीवितेन मे जगता वा विफलेन किं फलम्॥

२.ग्लानिः-वान्तविरिक्तव्याधितपोनियमोपवासमनस्तापातिशयमदनमद्यसेवनातिव्यायामाध्वगमनक्षुत्पिपासानिद्राच्छेदादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तस्याः क्षामवाक्यनयनकपोलोदर-

मन्दपदोत्क्षेपणवेपनानुत्साहतनुगात्रवैवर्ण्यस्वरभेदादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः। यथोक्तम्- “वान्तविरिक्तव्याधिषु तपसा जरसा च जायते ग्लानिः।

कार्श्येन साभिनेया मन्दभ्रमणेन कम्पेन॥”

उदाहरणम्- शयिता शैवलशयने सुषमाशेषा नवेन्दुलेखेव।

प्रियमागतमपि सविधे सत्कुरुते मधुरविक्षणैरेव॥

३.शङ्का– सन्देहात्मिका स्त्रीनीचप्रभवा। चौर्याभिग्रहणनृपापराधपापकर्मकरणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तस्या मुहुर्मुहुरवलोकनावकुण्ठनमुखशोषणजिह्वापरिलेहनमुखवैवर्ण्यस्वरभेदवेपथुशुष्कोष्ठकण्ठायाससाधर्म्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः। यथोक्तम्-

“चौर्यादिजनिता शङ्का कार्या ह्यात्मसमुत्था च परसमुत्था च।

प्रियव्यलीकजनिता तथा शृङारिणी मता॥

द्विविधा शङ्का कार्या ह्यात्मसमुत्था च परसमुत्था च।

या तत्रात्मसमुत्था सा ज्ञेया दृष्टिचेष्टाभिः॥”

उदाहरणम्- “विधिवञ्चितया मया न यातं सखि संकेतनिकेतनं प्रियस्य।

अधुना बत किं विधातुकामो मयि कामो नृपतिः पुनर्न जाने॥”

४. असूया– असूया नाम नानापराधहेतुको भावः। सा च परैश्वर्यसौभाग्यमेधाविद्यालीलादिषु द्वेषदर्शनादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तस्याश्च परिषदि दोषप्रख्यापनगुणोपघातेर्ष्याचक्षुः प्रदानाधोमुखभ्रकुटीक्रियावज्ञानकुत्सनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः। यथोक्तम्- “परसौभाग्येश्वरतामेधालीलासमुच्छ्र्यान्दृष्टा।

उत्पद्यते ह्यसूया कृतापराधो भवेद्यश्व॥”

उदाहरणम्– कुत्र शैवं धनुरिदं, क्व चायं प्राकृतः शिशुः।

भङ्गस्तु सर्वसंहर्त्रा कालेनैव विनिर्मितः॥

मदः- मदोनाम-मद्योपयोगादुत्पद्यते। स च त्रिविधः पञ्चविधभावश्च। यथोक्तम्-

“ज्ञेयस्तु मदस्त्रिविधस्तरुणो मध्यस्तथावकृष्टश्च।

करणं पञ्चविधं स्यात्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः॥

कश्चिन्मत्तो गायति रोदिति कश्चित्तथा हसति कश्चित्।

परुषवचनाभिधायी कश्चित्कश्चित्तथा स्वपिति।।”

उदाहरणम्- मधुरतरं स्मयमानः स्वस्मिन्नेवायं शनैः किमपि।

कोकनदयंस्त्रिलोकीमालम्बनशून्यमीक्षते क्षीबः॥

श्रम:–अध्वव्यायामसेवनादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तस्य गात्रपरिमर्दनसंवाहनिःश्वसित

विजृम्भितमन्दपदोत्प्रेक्षणनयनवदनविकूणनसीत्करादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः। यथोक्तम्- “नृत्ताध्वव्यायामान्नरस्य सञ्जायते श्रमो नाम।

निःश्वासखेदगमनैस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥”

उदाहरणम्- विधाय सा मद्वदनानुकूलं कपोलमूलं हृदये शयाना।

चिराय धत्ते लिखितेव तन्वी, न स्पन्दितुं मन्दमपि क्षमाऽऽसीत्॥

७. आलस्यम्-खेदव्याधिगर्भस्वभावश्रमसौहित्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते स्त्रीनीचानाम्। तदभिनयेत्सर्वकर्मानभिलाषशयनासननिद्रातन्द्रीसेवनादिरनुभावैः। यथोक्तम्-

“आलस्यं त्वभिनेयं खेदोषगतं स्वभावजं चापि।

आहारवर्जितानामारम्भाणामनारम्भात्॥”

उदाहरणम्- निखिलां रजनीं प्रियेण दूरादुपायेन विबोधिता कथाभिः।

अधिकं नहि पारयामि वक्तुं सखि मा जल्प तवायसी रसज्ञा॥

८. दैन्यम्-दैन्यं नाम-दौर्गत्यमन्स्तापादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तस्याधृतिशिरोरोगगात्रगौरवान्यमनस्कतामृजपरिवर्जनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः॥ यथोक्तम्- “चिन्तौत्सुक्यसमुत्था दुःखाद्या भवति दीनता पुंसाम्।

सर्वमृजापरिहरैर्विविधोऽभिनयो भवेत्तस्य॥”

उदाहरणम्- हतकेन मया वनान्तरे वनजाक्षी सहसा विवासिता।

अधुना मम कुत्र सा सती, पतितस्येव परा सरस्वती॥

चिन्ता– चिन्ता नाम ऐश्वर्यभ्रंशेष्टद्रव्यापहारदारिद्रयादिभिर्विभावैरुत्पद्यते। तामभिनयेन्निःश्वसितोच्छ्वसितसन्तापध्यानाधोमुखचिन्तनतनुकार्श्यादिभिरनुभावैः॥

यथोक्तम्– “ऐश्वर्यभ्रंशेष्टद्रव्यक्षयजा बहुप्रकारा तु।

हृदयवितर्कोपग्रता नॄणां चिन्ता समुद्भवति॥”

उदाहरणम्- “अधरद्युतिरस्तपल्लवा मुखशोभा शशिकान्तिलङ्घिनी।

अकृतप्रतिमा तनुः कृता विधिना कस्य कृते मृगीदृशः॥”

मोह:– मोहो नाम दैवोपघातव्यसनाभिघातव्याधिभयावेगपूर्ववैरानुस्मरणदिर्विभावै समुत्पद्यते। तस्य निश्चैतन्यभ्रमणपतनाघूर्णनादर्शनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः। यथोक्तम्– “अस्थाने तस्करान्दृष्ट्वा त्रासनैर्विविधैरपि।

तत्प्रतीकारशून्यस्य मोहः समुपजायते॥”

उदाहरणम्-विरहेण विकलहृदया विलपन्ती दयित! दयितेति।

आगतमपि तं सविधे परिचयहीनेव वीक्षते बाला॥

स्मृतिः- स्मृतिर्नाम सुखदुःखकृतानां भावानामनुस्मरणम्। सा च स्वास्थ्यरात्रिजघन्यभागनिद्राच्छेदसमानदर्शनोदाहरणचिन्ताभ्यासादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तामभिनयेच्छिरःकम्पनावलोकनभ्रूसमुन्नमनादिभिरनुभावैः।

धृतिः- धृतिर्नाम-शौर्यविज्ञानश्रुतिविभवशौचाचारगुरुभ्क्त्यधिकमनोरथार्थलाभक्रीडादिभि

र्विभावैः समुत्पद्यते। तामभिनयेत्प्राप्तानां विषयाणामुपभोगादप्राप्तातीतोपहत

विनष्टानामननुशोचनादिभिरनुभावैः।

व्रीडा– व्रीडा नाम-अकार्यकरणात्मिका। सा च गुरुव्यतिक्रमणावज्ञानप्रतिज्ञातानिर्वहण

पश्चात्तापदिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तां निगूढवदनाधोमुखविचिन्तनोर्वीलेखन

वस्त्राङ्गुलीयकस्पर्शन-नखनिकृन्तनादिभिरनुभावैरभिनयेत्।

चपलता– चपलता नाम रागद्वेषमात्सर्यामर्षेर्ष्याप्रतिकूलादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तस्याश्च वाक्पारुष्यनिर्भर्त्सनवधबन्धसम्प्रहारताडनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः।

उदाहरणम्- “अहितव्रत पापात्मन्! मैवं मे दर्शयाननम्।

आत्मानं हन्तुमिच्छामि येन त्वमसि भावितः॥”

हर्षः-हर्षो नाम मनोरथलाभेष्टजनसमागमनमनः परितोषदेवगुरुराजभर्तृप्रसादभोजनाच्छादनलाभोपभोगादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तमभिनेयन्नयनवदनप्रसादप्रियभाषणालिङ्गनकण्टकितपुलकितास्रस्वेदादिभिरनुभावैः।

आवेगः- आवेगो नाम-उत्पातवातवर्षाग्निकुञ्जोद्भ्रमणप्रियाप्रिय-श्रवणप्रकृतिव्यसनाभिघातादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तत्रोत्पातकृतो नाम विद्युदुल्कानिर्घातप्रपतनचन्द्रसूर्योपरागकेतुदर्शनकृतः। तमभिनेयत्सर्वाङ्गस्रस्ततावैमनस्य

सुखवैवर्ण्यविषादविस्मयादिभिः। वातकृतं पुनरवगुण्ठनाक्षिपरिमार्जनवस्त्रसङ्गूहनत्वरित

गमनादिभिः। अग्निकृतं तु धूमाकुलनेत्रताङ्गसङ्कोचनविधूननातिक्रान्तापक्रान्तादिभिः। कुञ्जरोद्भ्रमणकृतं नाम त्वरितापसर्पणचञ्चलगमनभयस्तम्भवेपथुपश्चादवलोकनविस्मयादिभिः। प्रियश्रवणकृतं नामाभ्युत्थानालिङ्गनवस्त्राभरणप्रदानाश्रुपुलकितादिभिः। अप्रियश्रवणकृतं नाम भूमिपतनविषम विवर्तनपरिधावनविलापनाक्रन्दनादिभिः।

उदाहरणम्-लीलया विहितसिन्धुबन्धनः सोऽयमेति रघुवंशनन्दनः।

दर्पदुर्विलसितो दशाननः कुत्र यामि निकटे कुलक्षयः॥

जडता– जडता नाम- सर्वकार्याप्रतिपत्तिः। इष्टानिष्टश्रवणदर्शनव्याध्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तामभिनयेदप्रतिकथनाभिभाषणतूष्णीम्भावाप्रतिभाऽनिमेषनिरीक्षण

परवशत्वादिभिरनुभावैः।

उदाहरणम्-“यदवधि दयितो विलोचनाभ्यां सहचरि दैववशेन दूरतोऽभूत्।

तदवधि शिथिलीकृतो मदीयैरथ करणैः प्रणयो निजक्रमासु॥”

गर्वः-गर्वो नाम ऐश्वर्यकुलरूपयौवनविद्याबलधनलाभादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तस्यासूयावज्ञाधर्षणानुत्तरदानासम्भाषणाङ्गावलोकनविभ्रमाहसनवाक्पारुष्यगुरुव्यतिक्रमणाधिक्षेपवचनविच्छेदादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः।

उदाहरणम्- “आमूलाद्रत्नसानोर्मलयवलयिता च कूलात्पयोधेः,

यावन्तः सन्ति काव्यप्रणयनपटवस्ते विशङ्कं वदन्तु

मद्वीकामध्यनिर्यन्मसृणरसझरीमाधुरीभाग्यभाजां,

वाचामाचार्यतायाः पदमनुभवितुं कोऽस्ति धन्यो मदन्यः॥”

विषादः- कार्यानिस्तरणदैवव्यापत्तिसमुत्थः। तमभिनयेत्सहायान्वेषणोपायचिन्तनोत्साह

विघातवैमनस्यनिःश्वसितादिभिरनुभावैःरुत्तममध्यमानाम्। अधमानां तु विपरिधावनलोकन

मुखशोषण सृक्वपरिलेहननिद्रा निःश्वसित ध्यानादिभिरनुभावैः।

उदाहरणम्- “भास्करसूनावस्तं याते जाते च पाण्डवोत्कर्षे।

दुर्योधनस्य जीवित! कथमिव नाद्यापि निर्यांसि॥”

औत्सुक्यम्- औत्सुक्यम् नाम- इष्टजनवियोगानुस्मरणोद्यानदर्शनादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तस्य दीर्घनिःश्वसिताधोमुखविचिन्तननिद्रातन्द्री

शयनाभिलाषादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः।

उदाहरणम्- “निपतद्वाष्पसंरोध-मुक्तचाञ्चल्यतारकम्।

कदा नयनीलाब्जमालोकेय मृगीदृशः॥”

निद्रा–निद्रा नाम दौर्बल्यश्रमक्लममदालस्यचिन्ताऽत्याहारस्वभावादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तामभिनयेदवदनगौरवशरीरप्रतिलोलननेत्रघूर्णनगात्रमोटनविजृम्भणमान्द्योच्छ

सितसन्नगात्रताऽक्षिनिमीलनादिभिरनुभावैः।

उदाहरणम्- “सा मदागमनबृंहिततोषा जागरेण गमिताखिलदोषा।

बोधिताऽपि बुबुधे मधुपैर्न प्रातराननजसौरभलुब्धैः॥”

अपस्मारः-अपस्मारो नाम देवयक्षनागब्रह्मराक्षसभूतप्रेतपिशाचग्रहणानुस्मरणोच्छिष्ट

शून्यागारसेवनाशुचिकालान्तरापरिपतनव्याध्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तस्य स्फुरितनिःश्वसितोत्कम्पितधावनपतनस्वेदस्तम्भनवदनफेनजिह्वापरिलेहनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः।

उदाहरणम्- “हरिमागतमाकर्ण्य मथुरामन्तकान्तकम्।

कम्पमानः श्वसन् कंसो निपपात महीतले॥”

२३.सुप्तम्-सुप्तं नाम-निद्रासमुत्थम्। तच्च निद्राभिभवेन्द्रियोपरमणविषयोपगमन

मोहनक्षितितलशयनप्रसारणानुकर्षणादिभिर्विभावैःसमुत्पद्यते।तदुच्छ्वसितसन्नगात्राक्षिनिमीलनसर्वेन्द्रियसम्मोहनोत्स्वप्नायितादिभिरनुभावैरभिनयेत्।

उदाहरणम्- “अकरुण! मृषाभाषासिन्धो! विमुञ्च ममाञ्चलम्।

तव परिचितः स्नेहःसम्यङ्मयेत्यनुभाषिणीम्।

अविरलगलद्वाष्पां तन्वीं निरस्तविभूषणाम्,

क इह भवतीं भद्रे! निद्रे! विना विनिवेदयेत् ॥”

२४.विबोधः-विबोधो नाम- आहारपरिणामनिद्राच्छेदस्पर्शस्व्प्नान्ततीव्रशब्द श्रवणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते।तमभिनयेज्जृम्भणाक्षिपरिमर्दनशयनमोक्षणादिभिरनुभावैः।

उदाहरणम्-“नितरां हितयाद्य निद्रया मे वत यामे चरमे निवेदितायाः।

सुदृशो वचनं शृणोमि यावन्मयि तावत् प्रचुकोप वारिवाहः॥’’

२५.अमर्षः-अमर्षो नाम-विद्यैश्वर्यशौर्यबलाधिकैरधिक्षिप्तस्यावमानितस्य वा समुत्पद्यते। तमभिनयोच्छिरःकम्पनप्रस्वेदनाधोमुखचिन्तनध्यानाध्यवसायोपायसहायान्वेषणादिभिरनुभावैः।

उदाहरणम्-“वक्षोजाग्रं पाणिनामृष्य दूरे यातस्य द्रागाननाब्जं प्रियस्य।

शोणाग्राम्यां भामिनी लोचनाभ्यां जोषं जोषं जोषमेवावतस्थे॥”

२६. अवहित्थम्- अवहित्थं नाम-आकारप्रच्छादनात्मकम्। तच्च लज्ज-भयापजयगौरवजैह्म्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते।तस्यान्यथाकथनावलोकितकथाभङ्ग

कृतकधैर्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः।
उदाहरणम्- “प्रसङ्गे गोपानां गुरुषु महिमानं यदुपतेः,

उपाकर्ण्य स्विद्यत्पुलकितकपोला कुखत्वधूः।

विषज्वालाजालं झगिति वमतः पन्नगपतेः,

फणायां साश्चर्यं कथयतितरां ताण्डवविधिम्॥’’

२७. उग्रता- उग्रता नाम-चौर्याभिग्रहणनृपापराधासत्प्रलापादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तां च वधबन्धनताडननिर्भर्त्सनादिभिरनुभावैरभिनयेत्।

उदाहरणम्-अवाप्य भङ्ग खलु सङ्गराङ्गणे नितान्तमङ्गाधिपतेरमङ्गलम्।

परप्रभावं मम गाण्डीवं धनुर्विनिन्दितस्ते हृदयं न कम्पते॥

२८. मतिः- मतिर्नाम नानाशास्त्रविचिन्तनोहापोहादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तामभिनेयच्छिष्योपदेशार्थविकल्पनसंशयच्छेदादिभिरनुभावैः।

उदाहरणम्-निखिलं जगदेव नश्वरं पुनरस्मिन् नितरां कलेवरम्।

अथ तस्य कृते क्रियानयं क्रियते हन्त मया परिश्रमः॥

२९. व्याधिः-वातपित्ताकफसन्निपातप्रभवः। तस्याः ज्वरादयो विशेषाः। ज्वरास्तु द्विविधः सशीतः सदाहश्च। १. तत्र सशीतो नाम- प्रवेपितसर्वाङ्गोत्कम्पननिकुञ्चनाग्न्यभिलाषरोमाञ्चहनुवलननासाविकूणनमुखशोषणपरिदेवितादिभिरनुभावैरभिनेयः। २. तत्र सदाहो नाम-विक्षिप्ताङ्गकरचरणभूम्यभिलाषानुलेपन

शीताभिलाषपरिदेवनमुखशोषोत्क्रुष्टादिभिरनुभावैः। ये चान्ये व्याधयस्तेऽपि खलु मुखविकूणनगात्रस्तम्भस्रस्तताक्षिनिमीलननिःश्वसनस्तनितोत्क्रुष्टवेपनादिभिरनुभावैरभिनेयाः।

उदाहरणम्- “हृदये कृतशैवलानुषङ्गा मुहुरङ्गानि यतस्ततः क्षिपन्ती।

तदुदन्तपरे मुखे सखीनामतिदीनामियमादधाति दृष्टिम्॥”

३०. उन्मादः- उन्मादो नाम इष्टजनवियोगविभवनाशाभिघातवातपित्तश्लेष्म

प्रकोपादिभिर्विभावैरुत्पद्यते।तमनिमित्तहसितरुदितोत्कुष्टासम्बद्धप्रलापशयितोपविष्टोत्थितप्रधावितनृत्तगीतपठितभस्मपांस्ववधूलनतृणत्रोटननिर्माल्यकुचेलचीरघटकपालशरावाभरणधारणोपभोगैरनेकैश्चानवस्थितैश्चेष्टानुकरणादिभिरनुभावैरभिनयेत्।

उदाहरणम्- “अकरुणहृदय प्रियतम मुञ्चामि त्वामितः परं नाहम्।

इत्यालपति कराम्बुजमादायालीजनस्य विकला सा॥”

३१.मरणम्- मरणं नाम- व्याधिजमभिघातञ्च। तत्र यदान्त्रयकृच्छूलदोषवैषम्य

गण्डपिटकज्वरविषूचिकादिभिरुत्पद्यते तद्वयाधिप्रभवम्। अभिघातजन्तु शस्त्राहिदंशविषपान

श्वापदगजतुरगरथपशुयानपातविनाशप्रभवम्। एतयोरबिनयविशेषान्वक्ष्यामः-तत्र व्याधिजं विषण्णगात्राव्यायताङ्गविचेष्टितनयननिमीलिनहिकोर्ध्वश्वासोपेतपरिजनानवेक्षिता

व्यक्ताक्षरकथनदिभीरनुभावैःरभिनयेत्।

उदाहरणम्-“दयितस्य गुणाननुस्मरन्ती शयनेसंप्रति या विलोकिताऽऽसीत्।

अधुना किल हन्त सा कृशाङ्गी, गिरमङ्गी कुरुते न भाषिताऽपि॥”

३२.त्रासः-त्रासो नाम विद्युदुल्काशनिपातनिर्घाताम्बुधरमहासत्त्वपशुरवादिभिर्विभावैरुत्पद्यते। तमभिनयेत्संक्षिप्ताङ्गोत्कम्पनवेपथुस्तम्भरोमाञ्चगद्गदप्रलापादिभिरनुभावैः।

उदाहरणम्- “आलीषु केलीरभसेन बाला मुहुर्ममालापमुदाहरन्ती।

आरादुपाकर्ण्य गिरं मदीयां सौदामनीयां सुषमामयासीत्॥’’

३३.वितर्कः- वितर्को नाम- सन्देहविमर्शविप्रतिपत्त्यादिभिर्विभावैरुत्पद्यते। तमभिनयेद्विविधविचारितप्रश्नसम्प्रधारणमन्त्रसंगूहनाभिरनुभावैः।

उदाहरणम्- “यदि सा मिथिलेन्द्रनन्दिनी नितरामेव न विद्यते भुवि।

अथ मे कथमस्ति जीवितं न विनालम्बनमाश्रितस्थितिः॥”

भावश्चैकोनपञ्चाशत् संख्याताः। अष्टौ स्थायिभावाः, त्रयस्त्रिंशत्सञ्चारिभावाः,

अष्टौ च सात्त्विकभावाः। यथोक्तम्- ‘एवमेते काव्यरसाभिव्यक्तिहेतवः एकोनपञ्चाशद्भावाः प्रत्यवगन्तव्याः।’ इति

सन्दर्भ-ग्रन्थ-सूची-

काव्यप्रकाशः, आचार्य विश्वेश्वर सिद्धान्त शिरोमणि, चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, २०२३।
काव्यप्रकाशः, श्री हरिशंकर शर्मा, चौखम्बा प्रकाशन, २०२२।
नाट्यशास्त्र, बाबूलाल शुक्ल, चौखम्बा संस्कृत संस्थान, वाराणसी २०२३।
नाट्यशास्त्रम्, डा. सुधाकर मालवीय, कृष्णदास अकादमी, वाराणसी, १९९७।
साहित्यदर्पणम्, आचार्यशेषराज शर्मा रेग्मी, चौखम्बा कृष्णदास अकादमी, वाराणसी, २०१५।
ध्वन्यालोकः, आचार्य जगन्नाथ पाठक, चौखम्बा विद्याभवन वाराणसी, १९६५।
ध्वन्यालोकः, राम सागर त्रिपाठी, मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी, १९६३।

पादटिप्पणी-

[i] काव्यप्रकाशः,१/३

[ii] ऋग्वेदः, ९.६.६

[iii] तैत्तिरीयोपनिषद्,२/७

[iv] ध्वन्यालोकः, १.५

[v] ऋग्वेदः, १.१६४.२०

[vi] नाट्यशास्त्रम्, ६.३२

[vii] काव्यप्रकाशः, ४.२७, २८

[viii] साहित्यदर्पणम्, ३.१

[ix] दशरूपकम्, ४/३४

[x] साहित्यदर्पणम्,३/१४

[xi] दशरूपकम्,४/२

[xii] वही, ४/३

[xiii] साहित्यदर्पणम्, ३/१३२

[xiv] स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः।

वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः॥-

[xv] नाट्यशास्त्रम्, ७.९५

[xvi] दशरूपकम्, ४/७