विशिष्टाद्वैतवेदान्तदृष्ट्या उपासनात्रैविध्यम्
डा. चक्रवर्तिराघवन्
आचार्यः, विशिष्टाद्वैतवेदान्तविभागः
राष्ट्रियसंस्कृतविश्वविद्यालयः, तिरुपतिः
प्रस्तावना
वेदान्तशास्त्रे परमपुरुषस्य स्वरूपं, जीवस्य तद्सम्बन्धः, जगतः तत्त्वम्, मोक्षस्य स्वरूपं, मोक्षोपायश्च इत्येते विषयाः प्रमुखतया विचार्यन्ते। तेषु परमपुरुषस्य उपासनायाः विशेषं स्थानं वर्तते। उपासनाशब्दः सामान्यतः आराधना, ध्यानम्, चिन्तनम्, भक्तिपूर्वकं परमात्मनि मनसः स्थापनं वा इत्यर्थेषु प्रयुज्यते। किन्तु विशिष्टाद्वैतवेदान्ते उपासनायाः स्वरूपं केवलं देवताविशेषस्य ध्यानरूपेण न स्वीक्रियते; अपि तु परमब्रह्मणः स्वरूप-स्वभाव-विभूति-सम्बन्धानां यथार्थज्ञानपूर्वकं तस्यैव निरन्तरचिन्तनरूपा उपासना इति प्रतिपाद्यते। भगवतः श्रीरामानुजाचार्यस्य सिद्धान्ते ब्रह्मैव जगतः कारणम्, ब्रह्मैव सर्वस्य अन्तर्यामि, ब्रह्मैव सर्वशेषी, जीव-जडात्मकं समस्तं जगच्च तस्य शरीरम् इति विशिष्टः सिद्धान्तः प्रतिपादितः। अतः ब्रह्मणः स्वरूपं, चित्समुदायात्मकजीववर्गं, अचित्स्वरूपं जगच्च — एतेषां त्रयाणामपि ब्रह्मणि अविनाभावसम्बन्धः अस्ति। एष एव सम्बन्धः उपासनात्रैविध्यस्य दार्शनिकमूलम् इति वक्तुं शक्यते।1
ब्रह्मसूत्रस्य प्रथमाध्याये प्रथमपादे “जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत्, न, उपासात्रैविध्यात्, आश्रितत्वात्, इह तद्योगात्” इति सूत्रे “उपासात्रैविध्यात्” इत्यनेन उपासनायाः त्रिविधत्वं सूचितम्।2 श्रीभगवद्रामानुजाचार्यः अस्य सूत्रस्य व्याख्याने परमात्मनः त्रिविधोपासनाप्रकारं विशदीकरोति। तत्र ब्रह्मणः स्वस्वरूपरूपेण, जीवसमुदायं शरीरत्वेन स्वीकृत्य, अचेतनप्रपञ्चं शरीरत्वेन स्वीकृत्य च ध्यानं कर्तव्यमिति तात्पर्यम्।3 अयं विषयः विशिष्टाद्वैतवेदान्तस्य अत्यन्तमहत्त्वपूर्णः सिद्धान्तांशः, यतः अत्र परमात्मा न केवलं जगतः कारणत्वेन, न केवलं जीवस्य नियन्तृत्वेन, न केवलं भक्तानामाराध्यदेवत्वेन च दृश्यते; अपि तु चित्-अचित्-वस्तुसमुदायविशिष्टः सर्वाधारः, सर्वान्तर्यामी, सर्वनियन्ता, सर्वशेषी च इति समग्ररूपेण उपास्यते।
उपासनायाः स्वरूपं तथा विशिष्टाद्वैतस्य तात्त्विकभूमिः
“उपासनम्” इत्यस्य मूलार्थः समीपे स्थित्वा चिन्तनम्, निरन्तरं मनसि धारणं वा। वेदान्तपरम्परायां उपासनायाः साधनरूपता विशेषतः उपनिषद्वाक्येषु दृश्यते। “तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय” इत्यादीनि वाक्यानि परमात्मज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वं प्रतिपादयन्ति।4 विशिष्टाद्वैतदृष्ट्या तु ज्ञानं केवलं निर्गुणनिर्विशेषब्रह्मणि आत्मैकत्वबुद्धिः न भवति। परमात्मा अनन्तकल्याणगुणगणविशिष्टः, सर्वज्ञः, सर्वशक्तिमान्, सत्यसङ्कल्पः, अनवधिकातिशयासङ्ख्येयकल्याणगुणगणः पुरुषोत्तमः इति ज्ञातव्यः। जीवः तस्य शेषः, तस्य शरीरम्, तस्य नियाम्यः; परमात्मा तस्य शेषी, शरीरी, नियन्ता च।5
विशिष्टाद्वैतस्य मूलतत्त्वत्रये चित्, अचित्, ईश्वरः इति त्रयः पदार्थाः स्वीकृताः। एतेषु ईश्वरः स्वतन्त्रः; चित्-अचित्तु परतन्त्रे। तथापि चित्-अचितोः सत्ता परमात्मनः सत्ता-विना स्वतन्त्ररूपेण न सम्भवति। अतः जीव-जडप्रपञ्चौ परमात्मनः शरीरत्वेन, परमात्मा तयोः शरीरीरूपेण अवस्थितः। यथा देहस्य अन्तःस्थितः आत्मा देहं धारयति, नियच्छति, तस्य प्रयोजनं साधयति, तथा समस्तस्य चित्-अचित्प्रपञ्चस्य अन्तर्यामिरूपेण परमात्मा स्थितः। बृहदारण्यकोपनिषदि “यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरः, यं पृथिवी न वेद, यस्य पृथिवी शरीरम्, यः पृथिवीमन्तरो यमयति, एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः” इति अन्तर्यामिब्राह्मणे प्रतिपादितं तत्त्वम् अस्य सिद्धान्तस्य प्रमुखं प्रमाणम्।6
अतः उपासकस्य दृष्टिः केवलं “अहं जीवः, भगवान् मत्तः पृथक्” इत्येव न भवेत्; “अहं भगवतः शरीरभूतः, भगवान् मम शरीरी; मम अन्तर्यामी, मम नियन्ता, मम शेषी” इति सम्बन्धज्ञानपूर्विका भवेत्। एवं ज्ञात्वा परमात्मनि निरन्तरं चित्तस्य प्रवाहः उपासना। अस्मिन् सन्दर्भे उपासनात्रैविध्यं विशिष्टाद्वैतस्य शरीर-शरीरिभावस्य प्रत्यक्षं साधनात्मकं रूपम् इति प्रतिपादयितुं शक्यते।
उपासनात्रैविध्यस्य स्वरूपम्
श्रीरामानुजाचार्यः ब्रह्मसूत्रभाष्ये “उपासात्रैविध्यात्” इत्यस्य व्याख्याने अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं वचनं प्रयुङ्क्ते—“त्रिविधोपासनम् — ब्रह्मणः स्वात्मनि, भोक्तृसमुदायशरीरकत्वेन, भोग्यसमुदायशरीरकत्वेन च” इत्यस्य भावः स्पष्टतया दृश्यते।7 तदनुसारं प्रथमं ब्रह्मणः स्वस्वरूपोपासनम्, द्वितीयं जीवसमुदायशरीरकब्रह्मोपासनम्, तृतीयं अचेतनभोग्यसमुदायशरीरकब्रह्मोपासनम् इति त्रिविधता स्वीकरणीया।8
प्रथमप्रकारे ब्रह्मणः स्वस्वरूपमेव उपास्यवस्तु भवति। तैत्तिरीयोपनिषदि “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म” इति ब्रह्मणः स्वरूपनिर्देशः कृतः।9 विशिष्टाद्वैतव्याख्याने “सत्यम्”, “ज्ञानम्”, “अनन्तम्” इत्यादिशब्दाः ब्रह्मणः स्वरूपनिर्देशकविशेषणानि भवन्ति। ब्रह्म सर्वथा अविनाशी, अनन्तस्वरूपः, सर्वज्ञः, सर्वशक्तिमान्, दोषरहितः, अनन्तकल्याणगुणविशिष्टश्च। तस्य स्वरूपस्य ध्यानं प्रथमोपासना। अत्र उपासकः परमात्मानं केवलं जगत्कारणत्वेन न चिन्तयति, अपि तु स्वभावतः पूर्णं, अनन्तं, दोषरहितं, परममङ्गलमयं, सर्वस्य शरण्यं, परमपुरुषं च चिन्तयति।10
द्वितीयप्रकारे जीवसमुदायः परमात्मनः शरीरत्वेन उपास्यते। अस्य मूलं “यस्यात्मा शरीरम्” इत्यादिषु अन्तर्यामिवाक्येषु दृश्यते।11 जीवः स्वतन्त्रस्वामी न, अपि तु परमात्मनः शेषः। जीवस्य ज्ञानं, सत्ता, प्रवृत्तिः, कर्मक्षमता च परमात्माधीनैव। भगवद्गीतायां “ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः” इति वचनं जीवस्य परमात्मसम्बन्धं सूचयति।12 विशिष्टाद्वैतदृष्ट्या “अंश”शब्दस्य अर्थः केवलं अवयवत्वं न, किन्तु शेषत्वादिसम्बन्धविशेषः। अतः जीवसमुदायं भगवतः शरीरत्वेन दृष्ट्वा, तेषामन्तर्यामित्वेन स्थितं परमात्मानं ध्यायति चेत्, सा द्वितीया उपासना भवति। अस्याः फलरूपेण जीवेषु भगवदन्तर्यामित्वदर्शनं, आत्मीयभावस्य शुद्धिः, भगवदधीनत्वबुद्धिश्च विकसिते।
तृतीयप्रकारे अचेतनप्रपञ्चः परमात्मनः शरीरत्वेन उपास्यते। विशिष्टाद्वैतस्य महत्त्वपूर्णः सिद्धान्तः अयं यत् जगत् मिथ्या न, अपि तु सत्यमेव; किन्तु तस्य सत्ता स्वतन्त्रसत्ता न, परमात्माधीनपरतन्त्रसत्ता। पृथिवी, आपः, तेजः, वायुः, आकाशः, शरीराणि, इन्द्रियाणि, विषयाश्च — एते सर्वे परमात्मनः शरीरभूताः। “तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्” इति तैत्तिरीयोपनिषद्वचनं सृष्टेः अनन्तरं परमात्मनः अन्तरप्रवेशं प्रतिपादयति।13 अतः जगत् भगवतः शरीरम् इति भावेन जगतः दर्शनं कर्तव्यम्। एतादृशं दर्शनं संसारविषयेषु आसक्तिं न वर्धयति; प्रत्युत सर्वं भगवदधीनं भगवत्सम्बन्धविशिष्टं च इति बुद्धिं जनयति। अयं भावः तृतीयोपासनायाः मूलम्।
ब्रह्मणः कारणत्वं तथा प्रथमोपासना
विशिष्टाद्वैतवेदान्ते ब्रह्मणः जगत्कारणत्वं केवलं निमित्तकारणत्वरूपेण न स्वीक्रियते। परमात्मा जगतः निमित्तोपादानकारणम्। उपनिषद् “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति, तद्विजिज्ञासस्व, तद् ब्रह्म” इति ब्रह्मणः कारणत्वं स्पष्टयति।14 सृष्टेः पूर्वं ब्रह्मैव कारणरूपेण अवस्थितम्; सृष्टिकाले तदेव ब्रह्म चित्-अचित्स्वरूपवस्तूनि स्वशरीरत्वेन प्रकाशयति। प्रलयकाले पुनः चित्-अचितौ सूक्ष्मावस्थां प्राप्य परमात्मनि अवस्थितौ भवतः। अतः कारणकार्ययोः सम्बन्धः विशिष्टाद्वैतदृष्ट्या शरीर-शरीरिभावेनैव अवगन्तव्यः।
एवं ब्रह्मणः कारणस्वरूपस्य उपासना केवलं “भगवान् जगत् ससर्ज” इति ऐतिहासिकविचारः न भवति। अपि तु “सर्वस्य कारणम्, सर्वस्य आधारः, सर्वस्य नियन्ता, सर्वस्य अन्तःस्थितः परमात्मा” इति भावेन ब्रह्मणः निरन्तरं चिन्तनम्। “यतो वा इमानि भूतानि…” इत्यादिवाक्येन यः ब्रह्मणः कारणभावः प्रतिपादितः, स एव प्रथमोपासनायाः दार्शनिकाधारः।15 तैत्तिरीयोपनिषदः “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म” इत्यादिना ब्रह्मणः स्वरूपं निरूप्य, “यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह” इत्यादिना तस्य अनिर्वचनीयमहिमानं प्रतिपादयति।16
चित्-शरीरकब्रह्मोपासना तथा अन्तर्यामित्वम्
द्वितीयोपासनायाः केन्द्रबिन्दुः जीवात्मा तथा परमात्मनः शरीर-शरीरिभावः। विशिष्टाद्वैतस्य मौलिकतत्त्वानुसारं जीवात्मा चेतनः, ज्ञानस्वरूपः, कर्ता, भोक्ता, नित्यः, अणुः च। किन्तु संसारावस्थायां तस्य ज्ञानं कर्मवशात् सङ्कुचितं भवति। परमात्मा तु सर्वज्ञः, सर्वनियन्ता, सर्वान्तर्यामी च। जीवस्य शरीरं न केवलं स्थूलदेहमात्रम्; जीवसमुदायः परमात्मनः शरीररूपेण तिष्ठति इति व्यापकतरः शरीर-शरीरिभावः अत्र विवक्षितः।17
बृहदारण्यकोपनिषदि अन्तर्यामिब्राह्मणं विशेषतः अस्य तत्त्वस्य प्रमाणम्। “य आत्मनि तिष्ठन् आत्मनोऽन्तरः, यमात्मा न वेद, यस्यात्मा शरीरम्, य आत्मानमन्तरो यमयति, एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः” इति वाक्येन परमात्मा जीवस्य अन्तर्यामी, जीवः तस्य शरीरम् इति सम्बन्धः प्रतिपाद्यते।18 अतः जीवस्य स्वतन्त्रत्वाभिमानस्य परित्यागः, परमात्मनः शेषित्वस्य स्वीकारः, स्वस्य शेषत्वस्य ज्ञानं च उपासनायाः महत्त्वपूर्णं फलम्। “अहं भगवतः शेषः; भगवान् मम शेषी; अहं तस्य नियाम्यः; स मम नियन्ता” इति भावेन आत्मचिन्तनं कृतं चेत्, जीवात्मसम्बन्धकं ब्रह्मोपासनं सिद्ध्यति।
अस्योपासनायाः नैतिकप्रभावोऽपि महत्त्वपूर्णः। सर्वेषु जीवेṣu परमात्मा अन्तर्यामिरूपेण वर्तते इति ज्ञात्वा अन्यजीवेषु द्वेषः, हिंसा, अहङ्कारः, परपीडनबुद्धिश्च शनैः निवर्तते। भगवदन्तर्यामित्वदर्शनं भक्तेः व्यापकं रूपं जनयति। अतः द्वितीयोपासना केवलं दार्शनिकतत्त्वज्ञानं न, किन्तु भक्तस्य व्यवहारजीवनस्यापि परिवर्तनकारिणी भवति।
अचित्-शरीरकब्रह्मोपासना तथा जगद्दर्शनम्
तृतीयोपासनायाः विषयः अचित्-जगत्। विशिष्टाद्वैतवेदान्ते जगतः वास्तविकता दृढतया स्वीकृता। जगत् ब्रह्मणः शरीरम्; ब्रह्म तस्य आत्मा। अतः जगतः प्रत्येकं वस्तु परमात्मसम्बन्धविशिष्टमेव। पृथिवी, जलम्, अग्निः, वायुः, आकाशः, पर्वताः, नद्यः, वृक्षाः, पशवः, मानवशरीराणि — एतेषां सर्वेषाम् अन्तः परमात्मा नियन्तृत्वेन स्थितः। एतादृशे दर्शनविधौ जगत् केवलं भोग्यवस्तुसमुदायः न भवति; भगवतः शरीरत्वेन भगवत्सम्बन्धयुक्तं भवति।
तैत्तिरीयोपनिषदः “तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्” इति वाक्येन सृष्टिप्रपञ्चे परमात्मनः अन्तरप्रवेशं प्रतिपादयति।19 श्रीरामानुजाचार्यस्य व्याख्याने चित्-अचित्समुदायस्य ब्रह्मशरीरत्वं विशिष्टाद्वैतस्य प्रमुखं लक्षणम्। ब्रह्मणः शरीरभूतत्वेन जगतः स्वीकारः जगतः स्वतन्त्रसत्तां न स्वीकरोति; तथापि जगतः वास्तविकतां न निराकरोति।20 अतः विशिष्टाद्वैतस्य जगद्दर्शनं न केवलं भोगप्रधानं, न च जगन्निषेधप्रधानम्; अपि तु “भगवतः शरीरम् इदं जगत्” इति भगवदनुसन्धानप्रधानम्।
एतादृशं जगद्दर्शनं साधकस्य अन्तःकरणे विशेषं परिवर्तनं करोति। वस्तुषु केवलं स्वार्थभोग्यत्वबुद्धिः न भवति; तेषु भगवत्सम्बन्धः दृश्यते। प्रकृतिः भगवतः शरीरम् इति ज्ञात्वा तस्य दुरुपयोगः न कर्तव्यः। जीवाः भगवतः शरीरभूताः इति ज्ञात्वा तेषां प्रति करुणा, दया, अहिंसा च वर्धते। एवं तृतीयोपासना आध्यात्मिकदृष्ट्या पर्यावरणनैतिकतायाः, सामाजिकसमत्वस्य, सर्वजीवदयायाश्च आधाररूपेण अपि विवेचयितुं शक्यते।
उपासनात्रैविध्यं तथा भक्तियोगः
विशिष्टाद्वैतवेदान्ते उपासना, ध्यानम्, भक्तिः, ब्रह्मचिन्तनम् इत्येते परस्परवियुक्ताः न सन्ति। भगवतः स्वरूपज्ञानं, तस्य जीव-जडात्मकशरीरित्वज्ञानं, तस्य अन्तर्यामित्वज्ञानं च यदा निरन्तरचिन्तनरूपेण परिणमति, तदा तदेव भक्तिरूपं भवति। भगवद्गीतायां “मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु” इति भगवान् भक्तियोगस्य सारं प्रतिपादयति।21 तथैव “भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः” इति भगवता भक्तेः तत्त्वज्ञानजनकत्वं प्रतिपादितम्।22
रामानुजदर्शनानुसारं भक्तिः केवलं भावोद्रेकः न; सा विशेषप्रकारकज्ञानस्य निरन्तरप्रवाहः। भगवतः स्वरूपं, गुणाः, विभूतयः, जीवस्य भगवत्सम्बन्धः, जगतः भगवत्सम्बन्धः च यथार्थतया ज्ञात्वा तदनन्तरं तस्य स्मरण-ध्यान-उपासना निरन्तरं प्रवहति। अतः उपासनात्रैविध्यं भक्तियोगस्य तात्त्विकविस्ताररूपेण अपि अवगन्तुं शक्यते। तथापि अत्र सावधानता आवश्यकी — “उपासात्रैविध्यम्” इत्यस्य श्रीभाष्यगतसन्दर्भः “कर्मयोगः–ज्ञानयोगः–भक्तियोगः” इत्यस्य त्रिविभागः न, अपि तु ब्रह्मणः त्रिविधप्रकारेण ध्यानम् इति।
उपासनात्रैविध्यस्य मोक्षोपयोगिता
विशिष्टाद्वैतसिद्धान्ते मोक्षः परमपुरुषस्य प्राप्तिः, तस्य साक्षात्कारः, तस्य नित्यकिङ्करत्वेन भगवत्सान्निध्ये नित्यसेवा च। मोक्षे जीवस्य स्वरूपनाशः न भवति; अपि तु संसारबन्धनरूपकर्मवासनानिवृत्त्या जीवस्य ज्ञानस्वरूपस्य पूर्णप्रकाशः भवति। जीवः परमात्मना सह तादात्म्येन स्वस्वरूपनाशं न प्राप्नोति; प्रत्युत भगवतः शेषत्वं, पारतन्त्र्यं, किङ्करत्वं च पूर्णतया प्रकाशते।23
उपासनात्रैविध्यस्य अभ्यासेन साधकस्य ब्रह्मदृष्टिः क्रमशः समग्रतां प्राप्नोति। प्रथमं सः “भगवान् अनन्तकल्याणगुणविशिष्टः परमपुरुषः” इति ज्ञात्वा तस्य स्वरूपं चिन्तयति। द्वितीयं “सर्वजीवानामन्तर्यामी भगवान्” इति दृष्ट्या जीवसमुदायं भगवत्सम्बन्धेन पश्यति। तृतीयं “समस्तजगत् भगवतः शरीरम्” इति दृष्ट्या अचित्प्रपञ्चं भगवत्सम्बन्धेन पश्यति। एवं त्रयाणाम् उपासनानां समुच्चयेन भगवतः समग्रविभूतिमयस्वरूपस्य ध्यानं सिद्ध्यति। एतादृशं समग्रदर्शनमेव विशिष्टाद्वैतस्य वैशिष्ट्यम्।
उपसंहारः
उपासनात्रैविध्यं विशिष्टाद्वैतवेदान्तस्य अत्यन्तगम्भीरं तत्त्वम्। ब्रह्मसूत्रस्य “उपासात्रैविध्यात्” इति सूत्रांशः श्रीरामानुजाचार्यस्य भाष्ये केवलं प्रसङ्गविशेषस्य समाधानं न ददाति; अपि तु विशिष्टाद्वैतदृष्ट्या ब्रह्मोपासनायाः व्यापकस्वरूपं प्रकाशयति। ब्रह्मणः स्वस्वरूपस्य उपासना प्रथमप्रकारः; जीवसमुदायं शरीरत्वेन स्वीकृतस्य ब्रह्मणः उपासना द्वितीयप्रकारः; अचेतनप्रपञ्चं शरीरत्वेन स्वीकृतस्य ब्रह्मणः उपासना तृतीयप्रकारः।24
एवं त्रिविधोपासनायां परमात्मा एक एव, उपास्यवस्तु एकमेव; किन्तु तस्य स्वरूपसम्बन्धविशेषानुसारं ध्यानस्य दृष्टिकोणाः त्रयः भवन्ति। परमात्मा स्वस्वरूपतः अनन्तकल्याणगुणविशिष्टः; जीवेषु अन्तर्यामी; जगति सर्वाधारः, सर्वनियन्ता, शरीरिश्वरश्च। अतः उपासनात्रैविध्यं परमात्मनः त्रित्वं प्रतिपादयति इति न मन्तव्यम्; अपि तु एकस्यैव परमब्रह्मणः त्रिविधसम्बन्धविशिष्टोपासनां प्रतिपादयति।25
विशिष्टाद्वैतवेदान्तस्य शरीर-शरीरिभावः, अन्तर्यामित्वम्, शेष-शेषिभावः, चित्-अचित्-विशिष्टब्रह्मवादश्च उपासनात्रैविध्येन साधनजीवने अन्विताः भवन्ति। फलतः साधकस्य दृष्टौ “अहं भगवतः शेषः”, “सर्वे जीवाः भगवतः शरीरभूताः”, “इदं जगत् भगवतः शरीरम्”, “भगवान् सर्वस्य अन्तर्यामी” इति चतस्रः मूलभावनाः दृढीभवन्ति। एतादृशं भगवदनुसन्धानमेव विशिष्टाद्वैतदृष्ट्या उपासनायाः सारः। तस्मात् उपासनात्रैविध्यं न केवलं दार्शनिकविचारः, किन्तु भगवत्सम्बन्धज्ञानपूर्वकभक्तेः, आत्मस्वरूपज्ञानस्य, सर्वजीवदयायाः, भगवच्छेषत्वनिष्ठायाश्च समन्वितं साधनात्मकं स्वरूपम् इति निष्कर्षः।
सन्दर्भग्रन्थाः
[1] श्रीरामानुजाचार्यः, श्रीभाष्यम्, 1.1.31. अत्र चित्-अचित्समुदायस्य ब्रह्मशरीरत्वं तथा ब्रह्मणः त्रिविधोपासनाविषयत्वं प्रतिपादितम्।
[2] ब्रह्मसूत्रम्, 1.1.31 — “जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत्, न, उपासात्रैविध्यात्, आश्रितत्वात्, इह तद्योगात्।”
[3] रामानुजभाष्ये अस्य सूत्रस्य व्याख्याने त्रिविधोपासनायाः स्वरूपं — “ब्रह्मणः स्वात्मनि… भोक्तृसमुदायशरीरकत्वेन… भोग्यसमुदायशरीरकत्वेन…” इति भावेन प्रतिपादितम्।
[4] श्वेताश्वतरोपनिषत्, 3.8 — “तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय।”
[5] विशिष्टाद्वैतदृष्ट्या ईश्वरस्य स्वतन्त्रत्वं, जीव-जडयोः परतन्त्रत्वं तथा शरीर-शरीरिभावः रामानुजदर्शनस्य मूलभूतसिद्धान्तेषु अन्तर्भवति।
[6] बृहदारण्यकोपनिषत्, 3.7.3–23, विशेषतः 3.7.22 — “य आत्मनि तिष्ठन् आत्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद, यस्यात्मा शरीरम्…”। अन्तर्यामिब्राह्मणमेव रामानुजीयदर्शने शरीर-शरीरिभावस्य प्रमुखं श्रुतिप्रमाणम्।
[7] श्रीभाष्यम्, 1.1.31. रामानुजाचार्यः एकस्यैव ब्रह्मणः त्रिविधोपासनाविषयत्वं स्पष्टयति।
[8] अत्र “त्रिविधोपासना” इत्यस्य अर्थः कर्मयोग–ज्ञानयोग–भक्तियोगरूपत्रिविधसाधनविभागः न, किन्तु ब्रह्मणः स्वात्मरूपेण, चित्-शरीरकत्वेन, अचित्-शरीरकत्वेन च उपासना इति श्रीभाष्यसन्दर्भः।
[9] तैत्तिरीयोपनिषत्, ब्रह्मानन्दवल्ली 2.1.1 — “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म।” अस्य मन्त्रस्य विशिष्टाद्वैतव्याख्याने ब्रह्मणः स्वरूपनिर्देशकधर्माः विविच्यन्ते।
[10] श्रीरामानुजदर्शने ब्रह्मणः स्वरूपं अनन्तकल्याणगुणविशिष्टं परमपुरुषस्वरूपम् इति निरूप्यते।
[11] बृहदारण्यकोपनिषत्, 3.7.22; “यस्यात्मा शरीरम्” इति वाक्यं जीवस्य परमात्मशरीरत्वं प्रतिपादयति।
[12] भगवद्गीता, 15.7 — “ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः।” विशिष्टाद्वैतव्याख्याने अंशत्वं शेषत्व-पारतन्त्र्यादिसम्बन्धविशेषरूपेण विवेच्यते।
[13] तैत्तिरीयोपनिषत्, 2.6 — “तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्।” श्रीभाष्ये अनेन वाक्येन जगतः ब्रह्मणः शरीरत्वेन सम्बन्धः विवक्षितः।
[14] तैत्तिरीयोपनिषत्, 3.1.1 — “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति, तद्विजिज्ञासस्व, तद् ब्रह्म।”
[15] ब्रह्मणः जगत्कारणत्वं तथा नारायणस्य परमकारणत्वं विशिष्टाद्वैतपरम्परायां विशेषतः प्रतिपादितम्।
[16] तैत्तिरीयोपनिषत्, 2.1.1; 2.4.1 — “यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह।”
[17] जीवस्य परमात्मशरीरत्वं विशिष्टाद्वैतस्य शरीर-शरीरिभावसिद्धान्तस्य प्रमुखः अंशः।
[18] बृहदारण्यकोपनिषत्, 3.7.22. अन्तर्यामिब्राह्मणे परमात्मनः अन्तर्यामित्वं तथा जीवस्य तच्छरीरत्वं स्पष्टतया प्रतिपादितम्।
[19] तैत्तिरीयोपनिषत्, 2.6 — “तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्।” अयं मन्त्रः ब्रह्मणः जगदन्तःप्रवेशं सूचयति।
[20] विशिष्टाद्वैतदृष्ट्या जगत् वास्तविकम्; किन्तु स्वतन्त्रं न, ब्रह्माधीनं तथा ब्रह्मशरीरभूतम्।
[21] भगवद्गीता, 18.65 — “मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु।”
[22] भगवद्गीता, 18.55 — “भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः।”
[23] विशिष्टाद्वैतदृष्ट्या मोक्षे जीवस्य स्वरूपनाशः न भवति; अपि तु परमात्मनि नित्यकिङ्करत्वरूपा भगवत्सेवैव परमपुरुषार्थः।
[24] श्रीभाष्यम्, 1.1.31 — उपासात्रैविध्यस्य मूलव्याख्या।
[25] अत्र त्रिविधता ब्रह्मणः त्रित्वं न, किन्तु एकस्यैव परमब्रह्मणः स्वरूप-चित्-सम्बन्ध-अचित्-सम्बन्धविशिष्टोपासनात्रयम् इति अवगन्तव्यम्। रामानुजस्य शरीर-शरीरिभावसिद्धान्तः अस्य समन्वयस्य मूलम्।
उपयुक्तग्रन्थसूची
1. श्रीरामानुजाचार्यः — श्रीभाष्यम्, ब्रह्मसूत्रव्याख्या, 1.1.28–31।
2. श्रीरामानुजाचार्यः — वेदार्थसङ्ग्रहः।
3. श्रीरामानुजाचार्यः — भगवद्गीताभाष्यम्।
4. बृहदारण्यकोपनिषत्, विशेषतः अन्तर्यामिब्राह्मणम्, 3.7।
5. तैत्तिरीयोपनिषत्, ब्रह्मानन्दवल्ली 2.1, 2.6; भृगुवल्ली 3.1।
6. छान्दोग्योपनिषत्, षष्ठाध्यायः, सद्विद्या-प्रकरणम्।
7. भगवद्गीता, 15.7, 18.55, 18.65।
8. Vedānta literature on Rāmānuja and Viśiṣṭādvaita — Brahman as the inner self of the sentient and non-sentient universe.