उत्कलकेसरिणः डॉ. हरेकृष्ण-महाताबवर्यस्य प्रमुखयोगदानानां समीक्षणम्
– डा. उदयन हेगडे, सहायकाचार्यः, व्याकरणविभागः
राष्ट्रियसंस्कृतविश्वविद्यालयः, तिरुपतिः – 517 507 (आन्ध्रप्रदेशः) | दूरवाणी – 9481026366।
E Mail : drudayana@nsktu.org ; udayanahegde@gmail.com
प्रस्तावना – भारतीयस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः विविधप्रदेशीयनेतृत्वयुक्तानां स्वातन्त्र्ययोद्धॄणाम् आन्दोलनस्य संयुक्तपरिणामः आसीत्। उत्कलप्रदेशे उत्कलकेसरिणः डॉ. हरेकृष्णमहाताबवर्यः (१८९९–१९८२) स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे, स्वतन्त्रोत्तरराज्यनिर्माणे च मुख्यभूमिकाम् ऊढवान्। सः राजनीतिज्ञः, प्रशासकः, इतिहासकारः, पत्रकारः, साहित्यकारः, चिन्तकः च आसीत्¹। “उत्कलकेसरी” इति उपाधिः तस्य निर्भीकनेतृत्वस्य, उत्कलस्वाभिमानस्य, राष्ट्रनिष्ठायाः च प्रतीकमिति निश्चप्रचं वक्तुं शक्नुमः²।
डॉ. महाताबवर्यस्य योगदानं केवलं राजनैतिकक्षेत्रे सीमितं नासीत्। तस्य दृष्टिः औद्योगिकविकासे, सामाजिक-परिवर्तने, सांस्कृतिकचेतनायां च समन्विता आसीत्, यच्च आधुनिक-ओडिशाराज्यस्य आधाररूपेण प्रतिष्ठितम्³। इतिहास-ग्रन्थेषु महाताबवर्यस्य योगदानं प्रायः मुख्यमन्त्रिरूपेण अथवा स्वातन्त्र्ययोद्धृरूपेण एव प्रायः निरूपितम्। तस्य औद्योगिकी दृष्टिः, पत्रकारजीवनं, साहित्यिककृषिः, सांस्कृतिकराष्ट्रवादः इत्यादयः समग्रतया समालोचिताः प्रायः न सन्ति⁴।
डॉ. हरेकृष्णमहाताबवर्यस्य योगदानानि आधुनिक-ओडिशाराज्यस्य निर्माणे कथं निर्णायकभूमिकाम् अवहन् इति किञ्चित् पश्यामः –
डॉ. हरेकृष्ण-महाताबवर्यः : जीवनम् एवं स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे तस्य भूमिका
प्रारम्भिकजीवनम् – डॉ. हरेकृष्ण-महाताबवर्यस्य जन्म १८९९ तमे वर्षे ओडिशाराज्ये भद्रकजनपदे अग्रपाड़ाग्रामे जातम्⁶। बाल्यकालादेव तस्य मनसि राष्ट्रप्रेम्णः तथा सामाजिकदायित्वस्य बोधः सुदृढः आसीत्। छात्रजीवनादेव सः राष्ट्रियान्दोलनैः प्रेरितः अभवत्⁷।
स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे तस्य सहभागिता – महात्मागान्धिनः नेतृत्वे असहयोगान्दोलने महाताबवर्यः सक्रियः अभवत्। सहभागितायाः कारणात् सः बहुवारं कारागृहवासमपि अनुभूतवान् ⁸। कारागारजीवनं तस्य चिन्तनानि प्रौढानि अकरोत्, यत्र च सः इतिहासलेखनम्, आत्मचिन्तनं च अकरोत्⁹।
उत्कल-एकता-आन्दोलनम् – उत्कलप्रदेशस्य एकीकरणे महाताबवर्यस्य भूमिका ऐतिहासिकदृष्ट्या अत्यन्तं महत्त्वपूर्णा आसीत्। विभिन्नेषु प्राशासनिकविभागेषु विद्यमानम् उत्कलप्रदेशम् एकीकर्तुं तेन दीर्घकालीनः सङ्घर्षः कृतः¹⁰।
ओडिशाराज्यनिर्माणे, प्रशासनिकनेतृत्वे च महाताबवर्यस्य भूमिका
प्रथमः मुख्यमन्त्री – स्वातन्त्र्योत्तरकाले डॉ. महाताबवर्यः ओडिशाराज्यस्य प्रथमः मुख्यमन्त्री अभवत्¹¹। तस्य शासन-कालः नूतन-राज्यस्य संस्थागतनिर्माणस्य कालः आसीत्।
भुवनेश्वरस्य राजधानीत्वसम्पादनम् – भुवनेश्वरनगरस्य राजधानीरूपेण चयनं महाताबवर्यस्य दूरदर्शितायाः प्रत्यक्षं प्रमाणम्। एतत् नगरं सांस्कृतिक-परम्परायाः, प्रशासनस्य च केन्द्रम् । अनेन आधुनिकनगरीययोजनायाः समन्वयः जातः¹²।
प्रशासनिकोपक्रमाः – उच्चन्यायालयस्थापनं, शिक्षासंस्थानाम् आरम्भः, प्रशासनिकसंरचना – एतेषु क्षेत्रेषु महाताबवर्यस्य योगदानम् अत्यधिकम् आसीत् । अनेन आधुनिक-ओडिशाराज्यस्य आधारः सम्यक् निर्मितः¹³।
औद्योगिकविकासः, पत्रकारिता, साहित्यं, सांस्कृतिकचेतना च
औद्योगिकी दृष्टिः – हिराकुड्-जलाशयपरियोजना महाताबवर्यस्य औद्योगिकदृष्टेः प्रतीकरूपेण अस्ति। एषा परियोजना कृषेः, विद्युदुत्पादनस्य च एकत्र संयोगः इव अस्ति¹⁴। रूरकेलायन्त्रागारद्वारा ओडिशायाः औद्योगिकेतिहासे नवीनः अध्यायः आरब्धः¹⁵।
पत्रकारिता – महाताबवर्यः “प्रजातन्त्र”नामिकायाः पत्रिकायाः द्वारा जनजागरणं कृतवान्। तस्य पत्रकारिता राष्ट्र-निर्माणस्य साधनरूपेण अवलोकयितुं शक्या ¹⁶।
साहित्यिकं योगदानम् – ओडिशा-इतिहासः इति ग्रन्थः ओडिशा-इतिहासस्य प्रामाणिकं स्रोतः अस्ति¹⁷। स्मृतिचित्राणि इति ग्रन्थः स्वातन्त्र्ययुगस्य आत्मानुभूतिम् इव दर्शयति ¹⁸।
ओडियासंस्कृतेः संरक्षणम् एवं संवर्धनम् – ओडिया-भाषायाः, साहित्यस्य, कलानां च उत्थानाय सः विशेषं प्रयत्नं कृतवान्। ओडियाभाषायाः अस्मितां राष्ट्रीयस्तरे प्रतिष्ठापयितुं तेन महत् योगदानं दत्तम्।
साहित्यिकं योगदानम् – सः न केवलं राजनीतिज्ञः, अपि तु ओडियाभाषालेखकः अपि आसीत्। तस्य आत्मकथा “गाँव गाथा” ओडियासाहित्ये महत्त्वपूर्णा कृतिः, यत्र ग्राम्यजीवनस्य संस्कृतिः सामाजिकजीवनं च सजीवतया चित्रितम्।
शिक्षायाः सांस्कृतिकदृष्ट्या विकासः – शिक्षां केवलं औपचारिकविद्याभ्यासरूपेण न, अपि तु सांस्कृतिकचेतनायाः माध्यमरूपेण सः अपश्यत्। शिक्षणसंस्थासु भारतीय-मूल्यानां संस्काराणां च समावेशं समर्थितवान्।
इतिहासचेतनायाः निर्माणम् – ओडिशाराज्यस्य इतिहासः, परम्पराः, लोकसंस्कृतिश्च जनसामान्येषु जीविता भवेत् इति तेन लेखनभाषणादिभिः प्रयासाः कृताः।
राष्ट्रियसंस्कृतेः समर्थनम् – भारतीयस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे भागं गृह्णन् सः भारतीयसंस्कृतेः – विविधतायाम् एकत्वस्य बलं दर्शितवान्।
एवं डॉ. हरेकृष्णमहाताबवर्यः ओडिशाराज्यस्य सांस्कृतिकजीवने गहनां स्थायिनं च प्रभावं निर्मितवान्।
सांस्कृतिकः राष्ट्रवादः – महाताबवर्यस्य चिन्तने प्रादेशिकस्वाभिमानः भारतीयराष्ट्रवादेन सह समन्वितः आसीत्। सः संस्कृतिं राष्ट्रनिर्माणस्य आधारं मन्यते स्म¹⁹।
निष्कर्षः – एवं डॉ. महाताबस्य नेतृत्वं बहुस्तरीयं आसीत्। तस्य नीतयः औद्योगिकविकासे, प्रशासनिकसंरचनायां च दीर्घकालीनपरिणामान् अजनयन् ²⁰। अस्मात् अध्ययनात् इदं स्पष्टं भवति यत् उत्कलकेसरी-डॉ. हरेकृष्णमहाताबवर्यः आधुनिक-ओडिशाराज्यस्य निर्माणे मुख्यां भूमिकाम् अवहत्। तस्य बहुविधयोगदानानि न केवलम् इतिहासे, अपि तु समकालीनविकासचिन्तने अपि प्रेरणास्रोतः अस्ति²¹।
पादटिप्पण्यः (Footnotes)
1. पटनायकः, नीलमणिः — *आधुनिक-ओडिशा-इतिहासः*, कटक।
2. ओडिशासरकारः — *उत्कलकेशरी डॉ. हरेकृष्ण-महाताबः : स्मरणिका*।
3. त्रिपाठीः, के.सी. — *Architects of Modern Odisha*।
4. मिश्रः, सुरेन्द्रनाथः — *ओडिशायां स्वातन्त्र्य-संग्रामः*।
5. Kothari, C.R. — *Research Methodology*, New Delhi.
6. महाताबः, हरैकृष्णः — *स्मृतिचित्राणि*।
7. ओडिशा राज्य अभिलेखागारः — जीवनी-दस्तावेजाः।
8. *The Samaja* — स्वातन्त्र्य-आन्दोलन-अभिलेखाः।
9. महाताबः, हरैकृष्णः — *स्मृतिचित्राणि*।
10. पटनायकः, नीलमणिः — *History of Modern Odisha*।
11. Government of Odisha — Chief Ministers’ Records।
12. Planning Commission of India — *Bhubaneswar Capital Plan*।
13. Odisha Review — विशेषाङ्कः।
14. Planning Commission of India — *Hirakud Dam Report*।
15. Ministry of Steel, Government of India — *Rourkela Steel Plant Documents*।
16. महाताबः, हरैकृष्णः — *Prajatantra Patrika Archives*।
17. महाताबः, हरैकृष्णः — *ओडिशा इतिहासः*। 18. तदेव।
19. Mishra, S.N. — *Cultural Nationalism in Odisha*।
20. Tripathy, K.C. — *Political History of Odisha*।
21. Odisha Review — Centenary Evaluation Volume।* * * * *