पाञ्चरात्रागमे श्रीलक्ष्म्याः स्वरूपं जगत्कारणत्वञ्च
पालूरम् श्रीनिवासन्
शोधच्छात्रः, आगमविभागः
राष्ट्रियसंस्कृतविश्वविद्यालयः, तिरुपतिः
E Mail – vemp.sree@gmail.com
प्रस्तावना
भारतीयवैष्णवदर्शने श्रीमहालक्ष्म्याः स्थानम् अत्यन्तं विशिष्टम् अस्ति। पाञ्चरात्रागमपरम्परायां लक्ष्मी केवलं ऐश्वर्यसमृद्ध्योः प्रदात्री देवता न, अपि तु भगवतो नारायणस्य दिव्यशक्तिः, जगद्व्यापारस्य नियामिका, जीवेष्वनुग्रहस्य प्रवर्तिका च इति प्रतिपाद्यते। विशेषतः लक्ष्मीतन्त्रे लक्ष्म्याः स्वरूपम्, शक्तितत्त्वम्, जगत्सृष्टौ तस्याः भूमिका, जीवस्य बन्धमोक्षयोः प्रसङ्गे तस्याः अनुग्रहश्च विस्तरेण निरूपिताः सन्ति। अत्र पाञ्चरात्रसंहितासु उपलब्धानां संस्कृतश्लोकानामाधारेण महालक्ष्म्याः तात्त्विकं स्थानं विविच्यते।
१. उपक्रमः
भारतीयदर्शनपरम्परायां भगवतः स्वरूपविचारः, तस्य शक्तेः स्वरूपम्, जगतः उत्पत्तिः, जीवस्य बन्धनं मोक्षश्च इत्येते विषयाः विशेषेण चर्चिताः सन्ति। वैष्णवदर्शने श्रीमन्नारायणः परमात्मा, सर्वकल्याणगुणगणः, जगतः कारणं च इति प्रतिपाद्यते। तस्य भगवतः दिव्यस्वरूपे श्रीमहालक्ष्म्याः स्थानं विशिष्टम् अस्ति। अतः लक्ष्मीतत्त्वस्य सम्यगवगमनं वैष्णवसिद्धान्तस्य सम्यगवगमनाय आवश्यकम्।
पाञ्चरात्रागमः वैष्णवोपासनायाः प्रमुखा आगमपरम्परा अस्ति। अस्यां परम्परायां भगवतः परस्वरूपम्, व्यूहस्वरूपाणि, मन्त्रतत्त्वम्, अर्चनाविधानम्, दीक्षा, योगः, भक्तिः, मोक्षोपायश्च प्रतिपादिताः सन्ति। अस्याः परम्परायाः लक्ष्मीतन्त्रम् नामकः ग्रन्थः लक्ष्म्याः स्वरूपस्य तथा शक्तितत्त्वस्य विवेचनाय विशेषतः महत्त्वपूर्णः अस्ति।¹
अत्र पाञ्चरात्रसंहितायां महालक्ष्मीः कथं निरूपिता अस्ति? किं सा केवलं विष्णोः सहचारिणी, उत तस्य दिव्यशक्तिरूपेण जगद्व्यापारेषु तथा जीवस्य आध्यात्मिकप्रगतौ महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति? एतेषां प्रश्नानामुत्तरं लक्ष्मीतन्त्रस्य मूलश्लोकानां समीक्षया अन्विष्यते।
२. पाञ्चरात्रागमे लक्ष्मीतत्त्वस्य प्रतिपादनम्
पाञ्चरात्रागमग्रन्थेषु भगवतः स्वरूपस्य विवेचनं केवलं सैद्धान्तिकं न भवति; तस्य सम्बन्धः उपासना, ध्यानम्, मन्त्रः, अर्चना, मोक्षसाधनं च इत्येतेषु विषयेषु अपि दृश्यते। लक्ष्मीतन्त्रे लक्ष्म्याः स्वरूपमेव तत्त्वविमर्शस्य केन्द्रम् अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे देवी स्वयमेव स्वस्य स्वरूपं तथा शक्तेः प्रभावं प्रतिपादयति। तद्यथा –
ग्रन्थस्य आरम्भे एव लक्ष्मीनारायणयोः संयुक्तस्वरूपस्य निर्देशः क्रियते—
नमो नित्यानवद्याय जगतः सर्वहेतवे।
ज्ञानाय निस्तरङ्गाय लक्ष्मीनारायणात्मने॥²
अत्र ‘लक्ष्मीनारायणात्मने’ इति पदं विशेषतः विचारणीयम्। अस्मिन् पदे लक्ष्मीनारायणयोः अविभक्तसम्बन्धः सूचितः। जगतः सर्वकारणत्वम्, ज्ञानस्वरूपत्वम्, नित्यनिर्दोषत्वं च भगवतः स्वरूपस्य विशेषणानि सन्ति। लक्ष्मीनारायणयोः संयुक्तनिर्देशः उपास्यतत्त्वस्य समग्रताम् अवगमयति।
अतः पाञ्चरात्रदृष्ट्या लक्ष्मीतत्त्वं भगवदुपासनायाः परिधेः बहिः स्थितं स्वतन्त्रविषयं न, अपि तु नारायणतत्त्वस्य अवगमनेन सम्बद्धं महत्त्वपूर्णं तत्त्वम् अस्ति।
३. महालक्ष्म्याः विष्णुशक्तिस्वरूपम्
लक्ष्मीतन्त्रस्य त्रयोदशाध्याये लक्ष्म्याः शक्तिस्वरूपं स्पष्टतया प्रतिपादितम् अस्ति। अत्र देव्याः वचनं भगवतः नारायणस्य स्वरूपं तथा तस्याः स्वकीयशक्तिरूपं विवृणोति—
एको नारायणो देवः परमात्मा सनातनः।
सदाज्ञानबलैश्वर्यवीर्यशक्त्योजसां निधिः॥³
इति। अस्य श्लोकस्य प्रथमचरणे नारायणस्य एकत्वं, परमात्मत्वं, सनातनत्वं च प्रतिपाद्यते। द्वितीयचरणे ज्ञानम्, बलम्, ऐश्वर्यम्, वीर्यम्, शक्तिः, ओजः इत्यादीनां दिव्यगुणानां निधित्वं तस्य निरूप्यते। अनेन नारायणस्य परमत्वं तथा अनन्तकल्याणगुणसम्पन्नत्वं प्रकाशते।
अनन्तरं लक्ष्मीदेवी स्वस्य स्वरूपमपि प्रतिपादयति—
तस्याहं परमा देवी षाड्गुण्यमहिमोज्ज्वला।
सर्वकार्यकरी शक्तिरहंता नाम शाश्वती॥⁴
अत्र ‘तस्याहम्’ इति पदेन नारायणेन सह लक्ष्म्याः सम्बन्धः प्रतिपाद्यते। ‘परमा देवी’ इति पदं तस्याः विशिष्टमहत्त्वं सूचयति। ‘षाड्गुण्यमहिमोज्ज्वला’ इत्यनेन दिव्यगुणवैभवं प्रकाशते। ‘सर्वकार्यकरी शक्तिः’ इति पदसमूहः लक्ष्म्याः शक्तिस्वरूपस्य विशेषं बोधयति।
अनेन लक्ष्मीः केवलं लौकिकसम्पत्तेः प्रतीकत्वेन न वर्णिता। सा भगवता नारायणेन सह सम्बद्धा, दिव्यगुणैः प्रकाशमाना, सर्वकार्येषु सामर्थ्ययुक्ता शक्तिः इति प्रतिपादिता। अतः ‘विष्णोः शक्तिरूपा महालक्ष्मीः’ इति।
४. लक्ष्म्याः चिच्छक्तिस्वरूपम्
लक्ष्मीतन्त्रे लक्ष्मीः केवलं कार्यकरणसमर्था शक्तिः इति न, अपि तु चैतन्यस्वरूपिणी देवी इति अपि वर्णिता। त्रयोदशाध्याये सा स्वस्य स्वरूपं एवं प्रतिपादयति—
संविदेका स्वरूपं मे स्वच्छस्वच्छन्दनिर्भरा।
सिद्धयो विश्वजीवानामायतेऽन्तेऽखिला मयि॥⁵
अत्र ‘संवित्’ इति पदं ज्ञानस्य अथवा चैतन्यस्य बोधकम्। ‘एका स्वरूपं मे’ इत्यनेन देव्याः स्वरूपे संविदः प्राधान्यं प्रतिपाद्यते। ‘स्वच्छस्वच्छन्दनिर्भरा’ इति विशेषणैः तस्याः स्वच्छन्दतया प्रकाशमानं स्वरूपं सूचितम्। द्वितीयचरणे विश्वजीवानां सिद्धीनां तस्यां शक्तौ आश्रयत्वं प्रतिपाद्यते।
अस्य श्लोकस्य तात्पर्यम्—लक्ष्मीतत्त्वं केवलं बाह्यजगतः कार्यकारणसम्बन्धेन न सीमितम्; अपि तु चैतन्यस्य, सामर्थ्यस्य, आध्यात्मिकसिद्धेः च विवेचने अपि तस्याः स्थानम् अस्ति। अत्र ‘चिच्छक्तिः’ इति व्याख्या लक्ष्मीतन्त्रस्य प्रतिपादितस्य संवित्स्वरूपस्य आधारेण ग्राह्या।
अतः लक्ष्मीतत्त्वस्य अध्ययनं केवलं धनसमृद्ध्युपासनायाः अध्ययनं न भवति। तत् चैतन्यस्वरूपस्य, भगवच्छक्तेः, जीवस्य आध्यात्मिकसामर्थ्यस्य च तात्त्विकविमर्शः अपि भवति।
५. जगत्सृष्टौ लक्ष्म्याः भूमिका
पाञ्चरात्रदृष्ट्या लक्ष्म्याः शक्तिस्वरूपस्य महत्त्वं जगद्व्यापारस्य विवेचने विशेषेण दृश्यते। लक्ष्मीतन्त्रस्य त्रयोदशाध्याये जगतः तस्यां शक्तौ प्रकाशमानत्वं रूपकद्वारा निरूपितम्—
आत्मभित्तौ जगत्सर्वं स्वेच्छयोन्मीलयाम्यहम्।
मयि लोकाः स्फुरन्त्येते जले शकुनयो यथा॥⁶
अत्र जगतः प्रकाशनं तथा तस्याः शक्तौ लोकानां स्थितिः सुन्दररूपकेण प्रतिपादिता। ‘आत्मभित्तौ जगत्सर्वम्’ इति पदसमूहः जगतः तत्त्वविमर्शस्य आधारं सूचयति। ‘स्वेच्छया’ इति पदेन शक्तेः स्वातन्त्र्यं तथा कार्यप्रवर्तनसामर्थ्यं प्रतिपाद्यते। जले शकुनयः प्रतिबिम्बवत् दृश्यन्ते इति दृष्टान्तेन लोकानां देव्यां प्रकाशमानत्वं बोध्यते।
अयं श्लोकः लक्ष्मीतन्त्रस्य स्वकीयतत्त्वप्रतिपादनस्य प्रमाणम्। तथैव लक्ष्म्याः शक्तिस्वरूपं जगद्व्यापारेषु कथं क्रियाशीलं भवति इति प्रश्नस्य उत्तरं तस्याः अवरोहणं, कार्यकरणम्, चिच्छक्तित्वं च प्रतिपादयन्तः अग्रिमश्लोकाः अपि ददति—
स्वाच्छन्द्यादवरोहामि पञ्चकृत्यविधायिनी।
साहं यदवरोहामि सा हि चिच्छक्तिरुच्यते॥⁷
‘पञ्चकृत्यविधायिनी’ इति पदं देव्याः विविधकार्यसामर्थ्यं प्रकाशयति। ‘चिच्छक्तिः’ इति पदं तस्याः चेतनात्मकशक्तिस्वरूपं बोधयति। अत्र जगद्व्यापारः, शक्तेः क्रियाशीलता, चैतन्यस्य स्वरूपं च परस्परसम्बद्धतया निरूपितानि सन्ति।
अतः पाञ्चरात्रागमे लक्ष्मीः जगतः केवलं बाह्यसमृद्धेः दात्री न, अपि तु विश्वव्यापारस्य तात्त्विकविमर्शे महत्त्वपूर्णं स्थानं धारयति।
६. जीवेषु लक्ष्म्याः अनुग्रहः
लक्ष्मीतन्त्रस्य महत्त्वपूर्णः पक्षः जीवस्य आध्यात्मिकजीवनं तथा देव्याः अनुग्रहस्वरूपं च वर्तते। जीवाः कर्मवशात् संसारदुःखम् अनुभवन्ति। तेषां दुःखपरिहाराय तथा आध्यात्मिकप्रगतये भगवदनुग्रहस्य महत्त्वं प्रतिपादितम्।
त्रयोदशाध्याये लक्ष्मीदेवी वदति—
मया जीवाः समीक्ष्यन्ते श्रिया दुःखविवर्जिताः।
सोऽनुग्रह इति प्रोक्तः शक्तिपातापराह्वयः॥⁸
अत्र जीवेषु देव्याः अनुग्रहः प्रत्यक्षतया प्रतिपादितः। ‘मया जीवाः समीक्ष्यन्ते’ इति पदेन जीवेषु देव्याः अनुग्रहदृष्टिः सूच्यते। ‘दुःखविवर्जिताः’ इति पदेन दुःखपरिहारस्य फलम् उल्लिखितम्। ‘अनुग्रहः’ तथा ‘शक्तिपातः’ इति पदद्वयं तस्याः कृपायाः तात्त्विकमहत्त्वं प्रकाशयति।
अनुग्रहः केवलं लौकिकाभीष्टप्राप्तेः साधनम् इति न मन्तव्यम्। लक्ष्मीतन्त्रस्य व्यापकसन्दर्भे सः जीवस्य आध्यात्मिकपरिवर्तनस्य, ज्ञानस्य, भक्तेः, मोक्षमार्गस्य च सहायकः अस्ति। अतः लक्ष्म्याः शक्तिस्वरूपस्य विवेचने अनुग्रहः अत्यन्तम् आवश्यकः पक्षः भवति।
७. लक्ष्मीनारायणयोः सम्बन्धः तथा श्रीवैष्णवदृष्टिः
पाञ्चरात्रागमे लक्ष्मी-नारायणयोः सम्बन्धः शक्तिशक्तिमत्सम्बन्धस्य, संयुक्तोपास्यत्वस्य, दिव्यगुणवैभवस्य च सन्दर्भे विचारणीयः। लक्ष्मीतन्त्रस्य आरम्भे ‘लक्ष्मीनारायणात्मने’ इति संयुक्तनिर्देशः, त्रयोदशाध्याये ‘तस्याहं परमा देवी’ इति स्वकीयसम्बन्धप्रतिपादनं च अस्य सम्बन्धस्य प्रमुखे प्रमाणे स्तः।
८. उपसंहारः
पाञ्चरात्रसंहितानामध्ययनेन ज्ञायते यत् श्रीमहालक्ष्म्याः स्थानं वैष्णवदर्शने बहुआयामयुक्तम् अस्ति। सा भगवतो नारायणस्य दिव्यशक्तिः, चैतन्यस्वरूपिणी, जगद्व्यापारेषु समर्था, जीवेष्वनुग्रहं प्रवर्तयित्री च इति लक्ष्मीतन्त्रे प्रतिपादिता।
‘तस्याहं परमा देवी’ इति वचनं लक्ष्म्याः नारायणेन सह सम्बन्धं प्रकाशयति; ‘सर्वकार्यकरी शक्तिः’ इति पदं तस्याः कार्यसामर्थ्यं दर्शयति; ‘संविदेका स्वरूपं मे’ इति वचनं चैतन्यस्वरूपस्य महत्त्वं प्रतिपादयति। ‘मया जीवाः समीक्ष्यन्ते’ इति वचनं जीवेषु देव्याः अनुग्रहस्य भूमिकां स्पष्टयति।
अतः ‘श्रीलक्ष्म्याः स्वरूपं जगत्कारणम्’ इति विषयः केवलं धार्मिकस्तुतिविषयः न, अपि तु पाञ्चरात्रागमस्य तत्त्वमीमांसायां महत्त्वपूर्णः शोधविषयः अस्ति इति।
पादटिप्पण्यः
१. लक्ष्मीतन्त्रम्,
२. लक्ष्मीतन्त्रम्, प्रथमाध्यायः, श्लोकः १।
३. लक्ष्मीतन्त्रम्, त्रयोदशाध्यायः, श्लोकः १८।
४. लक्ष्मीतन्त्रम्, त्रयोदशाध्यायः, श्लोकः २०।
५. लक्ष्मीतन्त्रम्, त्रयोदशाध्यायः, श्लोकः २१।
६. लक्ष्मीतन्त्रम्, त्रयोदशाध्यायः, श्लोकः २२।
७. लक्ष्मीतन्त्रम्, त्रयोदशाध्यायः, श्लोकः २३।
८. लक्ष्मीतन्त्रम्, त्रयोदशाध्यायः, श्लोकः ८।
आधारग्रन्थसूची
१. लक्ष्मीतन्त्रम्। पाञ्चरात्रागमः, विशेषतः प्रथमः तथा त्रयोदशोऽध्यायः। संस्कृतमूलपाठः। उपलब्धः पाठः—Wisdom Library, Lakṣmī-tantra [Sanskrit], https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/lakshmi-tantra-sanskrit
2. Gupta, Sanjukta. Lakṣmī Tantra: A Pāñcarātra Text. Leiden: E. J. Brill, 1972; पुनर्मुद्रणम्, Delhi: Motilal Banarsidass Publishing House, 2000.
3. Schrader, F. Otto. Introduction to the Pāñcarātra and the Ahirbudhnya Saṃhitā. Madras: Adyar Library and Research Centre, 1916.