भरन्यासस्य स्वरूपम् तथा उपायत्वप्रार्थनायाः अङ्गाङ्गिभावविमर्शः
तूपुराणि साई श्रीहर्ष
शोधच्छात्रः, विशिष्टाद्वैतवेदान्तविभागः,
राष्ट्रियसंस्कृतविश्वविद्यालयः, तिरुपतिः
सारांशः
अस्मिन् प्रबन्धे भरन्यासस्य स्वरूपं, सात्त्विकत्यागस्य विभेदाः, उपायत्वप्रार्थनायाः स्थानं च विशिष्टाद्वैतदृष्ट्या विवेच्यते। भरन्यासः आत्मरक्षाभरस्य भगवति समर्पणम्। सः प्रपत्तेः मुख्यरूपम्। उपायत्वप्रार्थना तु भरन्यासस्य विशेषणम्, न तु स्वतन्त्रः अङ्गी। अतः “भरन्यासः एव प्रपत्तिः” इति सिद्धान्तः अत्र प्रतिपाद्यते।
प्रस्तावना
विशिष्टाद्वैतपरम्परायां प्रपत्तिः मोक्षोपायत्वेन स्वतन्त्रा। सा न्यासः, निक्षेपः, आत्मसमर्पणम्, भरन्यासः इत्यादिभिः नामभिः उक्ता। तेषु भरन्यासः विशेषतया महत्त्वपूर्णः। सः आत्मरक्षाभरस्य भगवति समर्पणं द्योतयति।
अहं मद्रक्षणभरो मद्रक्षणभरं तथा ।
न मम श्रीपतेरेत्यात्मानं निक्षिपेद् बुधः।।1
अस्मद्रक्षणभरस्तवैव न मम इति। अयं भावः भरन्यासस्य केन्द्रम्। प्रपन्नः स्वस्य रक्षाभारं स्वीकर्तुं भगवन्तं प्रार्थयते। अतः भरन्यासः याचनान्वितः भवति।
भरन्यासस्य परिभाषा
भरन्यासः आत्मरक्षाभरस्य भगवति निक्षेपः। अत्र “भरः” इति शब्दः आत्मरक्षाभारम् अभिप्रति। “न्यासः” इति शब्दः तस्य भगवति समर्पणं द्योतयति। अतः भरन्यासः —
“स्वामी स्वशेषं स्ववशं स्वभरत्वेन निर्भरम् ।”2
इति मम स्वामी अर्थात् अधिपतिः भवान् एव। भवतः शेषभूताः वयं भवामः। भवतः वशे भूत्वा सर्वदा स्वभरत्वे वयं निर्भरेण अर्थात् अस्माकं भारः नास्ति इति वदन् भगवन्तं स्वभारन्यासं करोति जीवात्मा इत्यर्थः। मम रक्षाभारः भवति एव; न मम इति भावेन भगवति आत्मरक्षाभरस्य समर्पणम्।
अयं भावः केवलं वाचिकः न; सः बुद्धिगतः, भावगतश्च। अतः भरन्यासः आन्तरिकः आत्मसमर्पणः।
सात्त्विकत्यागस्य स्वरूपम्
सात्त्विकत्यागः त्रिविधः —
- कर्तृत्वत्यागः
- ममत्वत्यागः
- फलत्यागः
- फलोपायत्वत्यागः
अत्र चतुर्थः अपि उक्तः; तथापि मुख्यतया त्रयः त्यागाः विचार्यन्ते। कर्तृत्वत्यागे स्वयं कर्ता न अहम् इति बोधः। ममत्वत्यागे कर्मफलं मम इति अभिमानस्य त्यागः। फलत्यागे फलस्य आसक्तिनिवृत्तिः। फलोपायत्वत्यागे फलसाधनत्वेन स्वयत्नस्य त्यागः।
एते त्यागाः सात्त्विकाः यतः ते भगवदेकपारतन्त्र्यज्ञानेन सह अनुष्ठीयन्ते। अतः सात्त्विकत्यागः न्यासाङ्गत्वेन स्वीक्रियते।
आत्मरक्षाभरसमर्पणम्
आत्मरक्षाभरः आत्मनः रक्षणसम्बन्धी भारः। सः स्वरूपरक्षाभारः, फलरक्षाभारः, उपायरक्षाभारः इति त्रिविधः। मोक्षार्थिनः कृते स्वरूपभारः, फलभारः, उपायभारः इति त्रयः भाराः भगवति समर्पणीयाः।
“मां मदीयं च निखिलं चेतनाचेतनात्मकं स्वकैङ्कर्योपकरणम्”3
इति मम रक्षणभारः तवैव; न मम। अयं भावः भरन्यासः न केवलं ममैव, अपि तु मदीयं चेतनाचेतनवस्तूनि सर्वाण्यपि तव कैङ्कर्यार्थमेव भवति इति केवलं स्वरक्षाभरणमेव नास्ति, स्वकीयानां सर्वाणामपि आत्मरक्षाशब्देन प्रयुज्यते। अतः भरन्यासः केवलं आत्मनः समर्पणं न; आत्मरक्षायाः भारस्य अपि समर्पणम्।
उपायत्वप्रार्थना
उपायत्वप्रार्थना भगवन्तम् एव उपायत्वेन अवलम्बितुं प्रार्थना। प्रपन्नः वदति —
“त्वयि रक्षति रक्षकैः किमन्यैः”4
अयं भावः भरन्यासस्य अन्तर्भवः। अतः उपायत्वप्रार्थना स्वतन्त्रः अङ्गी न; सा भरन्यासस्य विशेषणम्। अतः “उपायत्वप्रार्थनाविशिष्टः भरन्यासः” इति वक्तव्यम्।
भरन्यासः प्रपत्तिः
भरन्यासः एव प्रपत्तिः इति सिद्धान्तः विशिष्टाद्वैतपरम्परायां प्रसिद्धः। अत्र प्रपत्तिशब्दः भरन्यासम् एव अभिप्रति। अतः —
“न्यस्याम्यकिञ्चनोहं श्रीमन्ननुकूलोन्यवर्जितः।
विश्वासप्रार्थनापूर्वम् आत्मरक्षाभरं त्वयि।।”5
प्रार्थनान्वितो हि भरन्यासः प्रपत्तिः इति। अत्र प्रार्थना रक्षाप्रार्थना। सा भरन्यासस्य अङ्गम्। अतः भरन्यासः प्रपत्तिशब्दवाच्यः।
छागपशुन्यायः
छागपशुन्यायः शब्दविचारे प्रयुज्यते। अत्र “छागः” इति शब्दः “पशु” इति शब्दस्य विशेषः। तथैव “भरन्यासः” इति शब्दः “प्रपत्तिः” इति शब्दस्य विशेषः। अतः प्रपत्तिशब्दः भरन्यासम् एव अभिप्रति।
पृषदाज्यन्यायः
पृषदाज्यन्यायः अपि शब्दविचारे प्रयुज्यते। अत्र “पृषदाज्यः” इति शब्दः “आज्यम्” इति शब्दस्य विशेषः। तथैव “उपायत्वप्रार्थनाविशिष्टः भरन्यासः” इति शब्दसमुदायः “भरन्यासम्” एव अभिप्रति।
भरन्यासस्य फलम्
भरन्यासस्य फलं मोक्षः। भरन्यासेन आत्मरक्षाभारः भगवति समर्प्यते। ततः भगवान् प्रपन्नस्य रक्षणं करोति। अन्तिमे देहे तं परमपदं प्रापयति। अतः भरन्यासः मोक्षोपायत्वेन स्वतन्त्रः।
उपसंहारः
भरन्यासः विशिष्टाद्वैतपरम्परायां प्रपत्तेः मुख्यरूपम्। सः आत्मरक्षाभरस्य भगवति समर्पणम्। उपायत्वप्रार्थना तस्य विशेषणम्। अतः भरन्यासः एव प्रपत्तिः। सः एकवारम् अनुष्ठाय फलदायी भवति। अतः प्रपन्नेन भरन्यासः अनुष्ठाय भगवति आत्मभारः समर्पणीयः।
मुख्यशब्दाः
सात्त्विकत्यागः, आत्मरक्षाभरसमर्पणम्, प्रपत्तिशब्दस्य तात्त्विकनिर्वचनं च । भरन्यासः, उपायत्वप्रार्थना, सात्त्विकत्यागः, आत्मरक्षाभरः, प्रपत्तिः, शरणागतिः, न्यासः, निक्षेपः, अङ्गाङ्गिभावः।
पादटिप्पण्यः
- न्यासदशकम्, श्रीवेदान्तदेशिककृतम्, श्लो.1
- न्यासदशकम्, श्रीवेदान्तदेशिककृतम्, श्लो.3
- न्यासदशकम्, श्रीवेदान्तदेशिककृतम्, श्लो.7
- कामासिकाष्टकम्, श्रीवेदान्तदेशिककृतम्, श्लो.8
- न्यासदशकम्, श्रीवेदान्तदेशिककृतम्, श्लो.2
सन्दर्भग्रन्थाः
- शरणागतिगद्यम् — श्रीनृसिंहप्रिया ट्रस्ट्, चेन्नै। 2000
- न्यासतिलकम् — श्रीनृसिंहप्रिया ट्रस्ट्, चेन्नै। 2000
- न्यासविंशतिः — श्रीनृसिंहप्रिया ट्रस्ट्, चेन्नै। 2000
- निक्षेपरक्षा — श्रीनृसिंहप्रिया ट्रस्ट्, चेन्नै। 2000
- कामासिकाष्टकम् – विशिष्टाद्वैत रीसर्च सेन्टर्, चेन्नै, 1997