भगवद्रामानुजविरचितवेदार्थसङ्ग्रहरीत्या श्रीमन्नारायणस्य सर्वशब्दवाच्यत्वम्
(श्रुति-स्मृति-पुराणप्रमाणसमन्वितं विशिष्टाद्वैतदृष्ट्या विवेचनम्)
डा. चक्रवर्तिराघवन्
आचार्यः, विशिष्टाद्वैतवेदान्तविभागः
राष्ट्रियसंस्कृतविश्वविद्यालयः, तिरुपतिः
प्रस्तावना
विशिष्टाद्वैतवेदान्ते परमात्मा श्रीमन्नारायणः सर्वशरीरिणाम् अन्तर्यामिरूपेण स्थितः, सर्वचेतनाचेतनवस्तूनां नियन्ता, धारकः, शेषी च इति सिद्धान्तः प्रतिष्ठापितः। अस्य सिद्धान्तस्य अत्यन्तमहत्त्वपूर्णोऽयं पक्षः यत् सर्वे शब्दाः परमार्थतः परमब्रह्मणि एव पर्यवसन्ति। यतो हि जगति दृश्यन्ते ये ये पदार्थाः, ते सर्वे परमात्मनः शरीरभूताः। शरीर-शरीरिभावसम्बन्धेन तेषां वाचकाः शब्दाः तदन्तर्यामिणं परमात्मानमेव मुख्यतया वदन्ति।
अस्य विषयस्य श्रीभाष्यकारभगवत्पादरामानुजाचार्यैः श्रुति-स्मृति-पुराणादिप्रमाणैः सह अत्यन्तगाम्भीर्येण निरूपणं कृतम्। “परं ब्रह्म श्रीमन्नारायणः सर्वशब्दवाच्यः” इति तत्त्वं वेदान्तसारभूतम्।
श्रीरामानुजाचार्यस्य वेदार्थसङ्ग्रहे श्रुतिगणस्य प्रमाणमुपन्यस्यते— «“सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति”, “सर्वे वेदा यत्रैकं भवन्ति”१ इति। तस्यैकस्य वाच्यत्वादेकार्थवाचिनो भवन्तीत्यर्थः। तथैव— «“एको देवो बहुधा निविष्टः”, “सहैव सन्तं न विजानन्ति देवाः”२ इत्यादि।अत्र “देवाः” इत्यस्य अर्थः इन्द्रियाणीति रामानुजाचार्यः व्याचष्टे। देवमनुष्यादीनाम् अन्तर्यामितया आत्मत्वेन प्रविश्य स्थितं परमात्मानं तेषामिन्द्रियाणि मनःपर्यन्तानि न विजानन्तीत्यर्थः। वेदार्थसङ्ग्रहस्य मूलपाठे एष एव क्रमः स्पष्टतया दृश्यते।
तथा च पौराणिकानि वचनानि— «“नताः स्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती।”३ अस्य वचनस्य मूलसन्दर्भः विष्णुपुराणे प्रचेतसां स्तोत्रे दृश्यते—
“नताः स्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती ।
तमाद्यन्तमशेषस्य जगतः परमं प्रभुम् ॥”४»
तथैव वेदार्थसङ्ग्रहे— «“वाच्ये हि वचसः प्रतिष्ठा।”५ “कार्याणां कारणं पूर्वं वचसां वाच्यमुत्तमम्।” ६ “वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः।”७ इत्यादीनि प्रमाणानि उपन्यस्तानि। वेदार्थसङ्ग्रहस्य मूलपाठे एतेषां वचनानां अनन्तरमेव “सशरीरात्मविशिष्टमन्तर्यामिणम्” इति सर्वशब्दवाच्यत्वस्य तात्पर्यं प्रतिपाद्यते।
१. सर्ववेदानां परमब्रह्मपरत्वम्
श्रीभाष्यकारः प्रथमं श्रुतिप्रमाणैरेव अस्य सिद्धान्तस्य स्थैर्यं दर्शयति। “सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति।”८ इति कठोपनिषत्। अस्य वाक्यस्य तात्पर्यम्—सर्वे वेदाः यस्य प्राप्तिं प्रतिपादयन्ति, यं ज्ञापयन्ति, स एव परब्रह्म श्रीमन्नारायण इति। तथैव तैत्तिरीयारण्यके— “सर्वे वेदा यत्रैकं भवन्ति।”९ इति प्रतिपाद्यते। तैत्तिरीयारण्यकस्य तृतीयप्रपाठके एकादशानुवाके “सर्वे वेदा यत्रैकं भवन्ति” इति मन्त्रः स्पष्टतया दृश्यते।
अतः वेदानां बहुविधप्रकरणेषु अग्नि-इन्द्र-वरुण-प्राण-आकाशादिशब्दाः दृश्यन्तेऽपि, तेषां परमार्थपर्यवसानं परमात्मनि एव भवति। अतः सर्वे वेदाः वस्तुतः एकमेव परमतत्त्वं प्रतिपादयन्ति।
२. “एको देवो बहुधा निविष्टः” — अन्तर्यामित्वसिद्धिः
तैत्तिरीयारण्यके— “एको देवो बहुधा निविष्टः।”१० इति एकस्य परमात्मनः बहुषु शरीरेषु अन्तर्यामिरूपेण प्रवेशः प्रतिपाद्यते। वेदार्थसङ्ग्रहकारस्य अभिप्रायेन सर्वशरीरिणाम् अन्तरात्मत्वेन अवस्थितः परमात्मा एव सर्वशब्दवाच्यत्वस्य आधारः। तस्माद् देव-मनुष्य-पशु-पक्ष्यादिषु सर्वेषु अन्तरात्मभावेन अवस्थितत्वात् स एव सर्वशब्दवाच्यः भवति।
३. “सहैव सन्तं न विजानन्ति देवाः” — इन्द्रियाणां परमात्माज्ञानम्
तैत्तिरीयारण्यके पुनः— “सहैव सन्तं न विजानन्ति देवाः।” ११ इति वचनम्। अस्य मन्त्रस्य सन्दर्भे “देवाः” इति शब्दस्य इन्द्रियपरत्वं रामानुजाचार्यः स्वीकरोति। देव-मनुष्यादीनां शरीरान्तर्गतः अन्तर्यामी परमात्मा इन्द्रियाणां मनसश्च सन्निकृष्टतया स्थितोऽपि तैः स्वतन्त्रतया न ज्ञायते; वेदान्तवाक्यैरेव तस्य यथार्थज्ञानं भवतीति वेदार्थसङ्ग्रहस्य व्याख्या।
४. पुराणवचनानां समर्थनम्
श्रीरामानुजाचार्यः पुराणवचनैरपि सर्वशब्दवाच्यत्वसिद्धान्तं दृढीकरोति। विष्णुपुराणे प्रचेतसां स्तोत्रे—
“नताः स्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती ।
तमाद्यन्तमशेषस्य जगतः परमं प्रभुम् ॥”१२
इति परमेश्वरः सर्ववचसां प्रतिष्ठारूपेण प्रतिपादितः। विष्णुपुराणस्य प्रथमांशे चतुर्दशाध्याये अयं श्लोकः २३तमः श्लोकः। तथैव— “वाच्ये हि वचसः प्रतिष्ठा।” १३ इति शब्दानां प्रतिष्ठा तेषां वाच्ये भवतीति सिद्धान्तः प्रतिपाद्यते। तथा— “कार्याणां कारणं पूर्वं वचसां वाच्यमुत्तमम्।”१४ इत्यनेन कारणभूते परमात्मनि कार्यशब्दानां परमार्थपर्यवसानं सूचितम्। एतत् वचनं वेदार्थसङ्ग्रहे उद्धृतम्; “कार्याणां कारणं पूर्वं…” इति पाठः जितन्तेस्तोत्रे अपि दृश्यते।
५. भगवद्गीतायां सर्ववेदवेद्यत्वम्
भगवान् श्रीकृष्णः स्वयं भगवद्गीतायां वदति— “वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥”१५ इति भगवद्गीता। रामानुजभाष्येऽपि अस्य श्लोकस्य व्याख्यायां सर्वैर्वेदैः परमात्मैव वेद्य इति प्रतिपाद्यते; अग्नि-सूर्य-वायु-सोम-इन्द्रादिदेवतानां अन्तर्यामित्वेन भगवान् एव वेद्य इति तत्र स्पष्टम्।
अतः वेदेषु दृश्यन्ताः अग्नि-इन्द्र-वरुणादिशब्दाः तत्तद्देवतान्तर्यामिणं परमात्मानमेव अन्ततः बोधयन्ति इति विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तः।
६. छान्दोग्यश्रुत्या नामरूपव्याकरणम्
श्रीभाष्यकारः छान्दोग्योपनिषदः षष्ठाध्यायस्य तृतीयखण्डस्य द्वितीयमन्त्रं उद्धृत्य नामरूपव्याकरणस्य रहस्यं स्पष्टीकरोति— “हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति।”१६ इति छान्दोग्योपनिषदि स्पष्टं श्रूयते।
परमात्मा जीवेन सह तेजः, आपः, अन्नम् इत्यादिषु तत्त्वेषु प्रविश्य नामरूपव्याकरणं करोति। अतः जडपदार्थाः स्वतन्त्रतया न प्रवर्तन्ते; जीवाधिष्ठितत्वेन तेषां प्रवृत्तिः, जीवस्यापि परमात्माधीनत्वम्। विशिष्टाद्वैतदृष्ट्या तस्मात् जडशब्दाः जीवमपि बोधयन्ति, जीवशब्दाश्च तदन्तर्यामिणं परमात्मानं बोधयन्ति।
७. मनुस्मृतौ सर्वशब्दवाच्यत्वस्य समर्थनम्
मनुः अपि परमात्मनः सर्वनियन्तृत्वं सूचयति—“प्रशासितारं सर्वेषामणीयांसमणीयसाम् । रुक्माभं स्वप्नधीगम्यं विद्यात्तं पुरुषं परम् ॥”१७ इति मनुस्मृतिः। अत्र परमात्मा सर्वनियन्ता, सर्वान्तर्यामी, सर्वातिसूक्ष्मश्च इति प्रतिपाद्यते। “अणीयांसमणीयसाम्” इत्यनेन सर्वसूक्ष्मेभ्यः अपि सूक्ष्मतरत्वं सूचितम्। “रुक्माभम्” इत्यनेन आदित्यवर्णत्वं तथा “स्वप्नधीगम्यम्” इत्यनेन सूक्ष्मध्यानगोचरत्वं व्याख्यायते।
तदनन्तरं मनुः वदति—
“एतम् एके वदन्त्यग्निं मनुमन्ये प्रजापतिम् ।
इन्द्रम् एके परे प्राणम् अपरे ब्रह्म शाश्वतम् ॥”१८
इति मनुस्मृतिः। केचन तम् अग्निरिति वदन्ति, अन्ये मनुं प्रजापतिं वा, केचित् इन्द्रं, अन्ये प्राणं, अपरे ब्रह्म शाश्वतमिति। विशिष्टाद्वैतदृष्ट्या तेषां सर्वेषां शब्दानां परमात्मपर्यवसानं तदन्तर्यामित्वेन व्याख्यायते। वेदार्थसङ्ग्रहस्य अस्मिन् भागे मनुस्मृतेः वचनद्वयमेव उद्धृतम्।
८. स्मृत्यन्तरसमर्थनम्
रामानुजाचार्यः अन्यस्मृतिवचनमपि उपन्यस्यति— “ये यजन्ति पितॄन् देवान् ब्राह्मणान् सहुताशनान् । सर्वभूतान्तरात्मानं विष्णुमेव यजन्ति ते ॥”१९ अत्र पितृ-देव-ब्राह्मण-अग्निशब्दाः तेषाम् अन्तर्यामिणं विष्णुमेव अन्ततः बोधयन्तीति सिद्धान्तः प्रतिपादितः। वेदार्थसङ्ग्रहस्य मूलपाठे अपि अयं श्लोकः सर्वशब्दवाच्यत्वस्य समर्थनार्थम् उद्धृतः।
९. विशिष्टाद्वैतदृष्ट्या सर्वशब्दवाच्यत्वम्
विशिष्टाद्वैतसिद्धान्ते चित्-अचित्-वस्तूनि परमात्मनः शरीरभूतानि। शरीरस्य शरीरिणा सह अविनाभावसम्बन्धः अस्ति। अतः शरीरवाचकशब्दाः अपि शरीरिणं बोधयन्ति।
यथा—“गृहं गच्छति” इत्युक्ते “गृह”शब्दः केवलं भित्तिमात्रं न वदति, अपितु तदधिष्ठातारं, तदाश्रितं च समग्रं वस्तुस्वरूपं बोधयति। तथैव अग्नि-इन्द्र-मनुष्य-गौ-प्राणादिशब्दाः तेषाम् अन्तर्यामिणं परमात्मानं बोधयन्ति।
अतः श्रीरामानुजाचार्यसिद्धान्ते सर्वशब्दानां परमपर्यवसानं श्रीमन्नारायणे एव भवति। वेदार्थसङ्ग्रहस्य सम्बन्धित विभागे “सर्वशरीरतया सर्वप्रकारत्वाद्धि सर्वशब्दवाच्यत्वम्” इति तत्त्वस्य मूलाधारः स्पष्टतया निरूपितः।
उपसंहारः
एवं श्रुति-स्मृति-पुराण-गीतोपनिषदादिप्रमाणैः श्रीरामानुजाचार्यः “परं ब्रह्म श्रीमन्नारायणः सर्वशब्दवाच्यः” इति सिद्धान्तं दृढतया प्रतिष्ठापयति। सर्वेषां पदार्थानां परमात्माधीनत्वात्, तेषु तस्य अन्तर्यामित्वात्, सर्वशब्दाः परमार्थतः परमात्मानमेव बोधयन्ति।
अतः अग्निशब्दः, इन्द्रशब्दः, प्राणशब्दः, जीवशब्दः, जगच्छब्दः वा—सर्वेऽपि अन्ततः श्रीमन्नारायणपर्यवसानिनः एव। इदमेव विशिष्टाद्वैतवेदान्तस्य विशिष्टं तात्त्विकवैशिष्ट्यम्।
पादटिप्पण्यः
[१] श्रीरामानुजाचार्यः, वेदार्थसङ्ग्रहः, सर्वशब्दवाच्यत्वप्रकरणम्, उद्धरणम्—“सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति, सर्वे वेदा यत्रैकं भवन्ति।” वेदार्थसङ्ग्रहस्य उपलब्ध मूलपाठे अयं क्रमः स्पष्टः।
[२] तैत्तिरीयारण्यकम्, तृतीयप्रपाठकः; “एको देवो बहुधा निविष्टः” तथा “सहैव सन्तं न विजानन्ति देवाः” इति मन्त्रौ। वेदार्थसङ्ग्रहे रामानुजाचार्येण एतौ सर्वशब्दवाच्यत्वस्य हेतुतया उद्धृतौ।
[३] श्रीरामानुजाचार्यः, वेदार्थसङ्ग्रहः, पुराणवचनसमर्थनम्—“नताः स्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती।”
[४] विष्णुपुराणम्, प्रथमांशः, चतुर्दशोऽध्यायः, श्लोकः १।१४।२३—“नताः स्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती…”।
[५] वेदार्थसङ्ग्रहः—“वाच्ये हि वचसः प्रतिष्ठा।” अयं वाक्यांशः रामानुजाचार्यस्य सर्ववाच्यत्वनिरूपणे उद्धृतः।
[६] वेदार्थसङ्ग्रहः—“कार्याणां कारणं पूर्वं वचसां वाच्यमुत्तमम्।” अयं पाठः जितन्तेस्तोत्रम् १।७ इत्यत्रापि उपलब्धः।
[७] भगवद्गीता १५।१५—“वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्।”
[८] कठोपनिषत् १।२।१५—“सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति…”।
[९] तैत्तिरीयारण्यकम्, तृतीयप्रपाठकः, एकादशानुवाकः—“सर्वे वेदा यत्रैकं भवन्ति।”
[१०] तैत्तिरीयारण्यकम्, तृतीयप्रपाठकः, चतुर्दशानुवाकसम्बद्धः मन्त्रः—“एको देवो बहुधा निविष्टः।” वेदार्थसङ्ग्रहस्य मूलपाठे अस्य सन्दर्भः तैत्तिरीयारण्यकस्य तृतीयप्रपाठकस्य अन्तर्गतत्वेन निर्दिष्टः।
[११] तैत्तिरीयारण्यकम्, तृतीयप्रपाठकः, एकादशानुवाकः “सहैव सन्तं न विजानन्ति देवाः।” मूलमन्त्रे अयं पाठः उपलब्धः।
[१२] विष्णुपुराणम् १।१४।२३ प्रचेतसां विष्णुस्तोत्रम्।
[१३] वेदार्थसङ्ग्रहः “वाच्ये हि वचसः प्रतिष्ठा।”
[१४] वेदार्थसङ्ग्रहः; तुलनार्थं जितन्तेस्तोत्रम् १।७ “कार्याणां कारणं पूर्वं वचसां वाच्यमुत्तमम्।”
[१५] भगवद्गीता १५।१५। रामानुजभाष्ये अस्य श्लोकस्य व्याख्यायां “अग्नि-सूर्य-वायु-सोम-इन्द्रादीनां मदन्तर्यामिकत्वेन…” इति सर्ववेदवेद्यत्वस्य विशिष्टाद्वैतार्थः स्पष्टः।
[१६] छान्दोग्योपनिषत् ६।३।२ “हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति।”
[१७] मनुस्मृतिः १२।१२२ “प्रशासितारं सर्वेषामणीयांसमणीयसाम् । रुक्माभं स्वप्नधीगम्यं विद्यात्तं पुरुषं परम् ॥”
[१८] मनुस्मृतिः १२।१२३ “एतम् एके वदन्त्यग्निं मनुमन्ये प्रजापतिम् । इन्द्रम् एके परे प्राणम् अपरे ब्रह्म शाश्वतम् ॥”
[१९] वेदार्थसङ्ग्रहः, स्मृत्यन्तरसमर्थनम् “ये यजन्ति पितॄन् देवान् ब्राह्मणान् सहुताशनान् । सर्वभूतान्तरात्मानं विष्णुमेव यजन्ति ते ॥” अस्य श्लोकस्य महाभारतशान्तिपर्वसन्दर्भः परम्परायां निर्दिष्टः।
प्रमुखसन्दर्भग्रन्थाः
1. रामानुजाचार्यः, वेदार्थसङ्ग्रहः।
2. रामानुजाचार्यः, श्रीभगवद्गीताभाष्यम्।
3. कठोपनिषत्, १।२।१५।
4. तैत्तिरीयारण्यकम्, तृतीयप्रपाठकः।
5. छान्दोग्योपनिषत्, ६।३।२।
6. मनुस्मृतिः, १२।१२२–१२३।
7. विष्णुपुराणम्, १।१४।२३।
8. जितन्तेस्तोत्रम्, १।७।
9. महाभारतम्, शान्तिपर्व-१४।२३।
**********