संस्कृतभाषाशिक्षणे आधुनिकोपागमानां समीक्षात्मकं विवेचनम्
Prof. Pralhad R Joshi
Department of Education
Rashtriya Samskrit Vidyapeetham, Tirupati
joshiprtpty@gmail.com
सारांशः
अस्मिन् शोधलेखे संस्कृतभाषाशिक्षणे प्रचलितानां प्रमुखोपागमानां—संरचनोपागमस्य, सान्दर्भिकोपागमस्य, मौखिकोपागमस्य, सम्प्रेषणोपागमस्य च—सम्यग्विवेचनं क्रियते। उपागम-विधि-प्रविधि-शब्दानां तात्त्विकभेदः प्रारम्भे निरूप्यते, ततः भाषाशिक्षणस्य दार्शनिकाधाराः प्रतिपाद्यन्ते। प्रत्येकस्य उपागमस्य सिद्धान्ताः, प्रक्रिया, गुणदोषाः, संस्कृतशिक्षणे तेषां उपयुक्तता च विस्तरेण विश्लिष्यन्ते। विशेषतया सम्प्रेषणप्रधानदृष्ट्या संस्कृतस्य व्यवहारिकप्रयोगस्य आवश्यकता प्रतिपाद्यते। लेखेऽस्मिन् संस्कृतशिक्षणं केवलं व्याकरणकौशलप्राप्तिमात्रं न, अपि तु संप्रेषणसामर्थ्यविकासस्य माध्यमम् इति दृष्टिकोणः स्थापितः। अन्ते भारतीयविद्यालयपरिस्थितौ एतेषामुपागमानां समन्वितप्रयोगः श्रेयस्कर इति निष्कर्षः प्रस्तूयते।
आमुखम्
शिक्षाक्षेत्रे “उपागमः”, “विधिः”, “प्रविधिः” इति शब्दाः बहुधा प्रयुज्यन्ते, किन्तु तेषां सूक्ष्मभेदः सर्वदा न अवगम्यते। शिक्षणस्य दार्शनिकदृष्टिः, यया सम्पूर्णप्रक्रियायाः आधाररचना क्रियते, सा “उपागमः” इति कथ्यते। एन्थोनीमहोदयेन उक्तं यत् उपागमः काचित् दार्शनिकधारणा भवति, या नितराम् प्रमाणयितुं न शक्यते, किन्तु शिक्षणप्रक्रियायाः मूलाधाररूपेण स्वीकृता भवति। तस्मात् उपागमः व्यापकः, तस्य अन्तर्गताः अनेकाः विधयः सम्भवन्ति। “विधिः” नाम सुसङ्गठिता योजना, या चयनितोपागमाधारेण शिक्षणसामग्रीणां क्रमबद्धप्रस्तुतीकरणं करोति। एन्थोनीमते विधिः उपागमस्य व्यावहारिकरूपम् अस्ति। “प्रविधिः” तु विधेः सूक्ष्माङ्गम्, यत् विशेषस्थितौ कौशलपूर्वकं प्रयुज्यते। अतः उपागमः दार्शनिकाधारः, विधिः तस्य योजनात्मकप्रयोगः, प्रविधिः तु तस्य कार्यात्मकसूक्ष्मरूपम्। संस्कृतभाषाशिक्षणे बहवः उपागमाः कालान्तरं विकसिताः। परम्परया व्याकरणप्रधानपद्धतिः आसीत्, किन्तु आधुनिकशिक्षाशास्त्रे भाषायाः व्यवहारिकता, सान्दर्भिकता, संप्रेषणक्षमता च अधिकं महत्वं प्राप्नुवन्ति। अस्मिन् लेखे संस्कृतशिक्षणे प्रचलितानां चतुर्णां मुख्योपागमानां विस्तृतं विवेचनं क्रियते।
संरचनोपागमः (Structural Approach)
संरचनोपागमः मूलतः आङ्ग्लभाषाशिक्षणे प्रवर्तितः, किन्तु अनन्तरं अन्यभाषाशिक्षणेऽपि स्वीकृतः। अस्योपागमस्य मूलसिद्धान्तः अस्ति—भाषा संरचनानां समष्टिः अस्ति; यदि छात्राः ताः संरचनाः अवगच्छेयुः, तर्हि भाषायाः प्रयोगे कुशलाः भवन्ति। ब्रियाङ्गटनमहोदयेन उक्तं यत् अयं भाषायाः मूलसंरचनानां वैज्ञानिकाध्ययनम् अस्ति। संस्कृते वाक्यसंरचनायाः विशेषस्वातन्त्र्यं दृश्यते। यद्यपि सामान्यक्रमः “कर्ता–कर्म–क्रिया” इति स्वीकृतः, तथापि विभक्तिप्रत्ययानां कारणात् क्रमपरिवर्तनेऽपि अर्थभेदः न भवति। तथापि प्रारम्भिकस्तरे संरचनात्मकनियमज्ञानं छात्राणां कृते अत्यावश्यकम्। उदाहरणार्थं—कर्तरि, कर्मणि, भावे प्रयोगानां भेदज्ञानं विना संस्कृतवाक्यानां यथार्थबोधः कठिनः। अस्योपागमस्य प्रक्रियायां चयनम्, विभाजनम्, आवृत्तिः, उपयोगिता, शिक्षणयोग्यता, निर्माणयोग्यता इत्यादयः अंशाः विचार्यन्ते। ये अंशाः बहुषु सन्दर्भेषु प्रयुज्यन्ते, ते आदौ बोधनीयाः। छात्रैः अधीतसंरचनानां आधारेण नूतनवाक्यनिर्माणे समर्थता प्राप्तव्या।
गुणाः
- अस्मिन् उपागमे छात्राणां वाक्यरचनायाः स्पष्टं वैज्ञानिकं च ज्ञानं भवति।
संरचनोपागमस्य अभ्यासेन छात्राः भाषायाः मूलसंरचनाः, यथा कर्ता, कर्म, क्रिया, विभक्तयः, प्रयोगभेदाः इत्यादीनां व्यवस्थितज्ञानं प्राप्नुवन्ति। तेन तेषां वाक्यनिर्माणे स्थिरता, शुद्धता, तार्किकता च विकसिताः भवन्ति।
- अनेन छात्राणां पदसम्पदः तथा व्याकरणबोधः क्रमशः वर्धते।
संरचनात्मकाभ्यासेन छात्राः शब्दानां रूपाणि, धातुरूपाणि, विभक्तिरूपाणि च बारम्बारं प्रयुञ्जते, यस्य परिणामस्वरूपं तेषां शब्दज्ञानं दृढं भवति तथा व्याकरणनियमेषु निपुणता जायते।
- अयं उपागमः भाषायाः आधारभूतसंरचनासु दृढतां जनयति।
यदा छात्राः मूलवाक्यरचनां सम्यक् अवगच्छन्ति, तदा ते जटिलवाक्यानामपि अवगमने समर्थाः भवन्ति; अतः अयं उपागमः भाषाशिक्षणस्य स्थिराधारं निर्माति।
दोषाः
- अस्मिन् उपागमे अभ्यासः कदाचित् यन्त्रवत् भवति।
संरचनानां पुनरावृत्त्या छात्राः नियमपालनं कुर्वन्ति, किन्तु कदाचित् तेषां स्वाभाविकसर्जनात्मकता न विकसिताः भवति; फलतः भाषाप्रयोगः कृत्रिमः इव दृश्यते।
- उच्चस्तरे अयं उपागमः नीरसतां जनयितुं शक्नोति।
यदा छात्राः केवलं संरचनानां विश्लेषणे एव तिष्ठन्ति, तदा साहित्यरसास्वादनम्, भावाभिव्यक्तिः, स्वच्छन्दसंवादः च न्यूनः भवति; अतः उच्चस्तरे एषः उपागमः अल्परुचिकरः भवति।
- अयं उपागमः सम्प्रेषणक्षमतायाः पूर्णविकासं न साधयति।
यद्यपि संरचनाज्ञानं लभ्यते, तथापि स्वाभाविकसंवादे, त्वरितप्रतिक्रियायां च छात्राः सर्वदा समर्थाः न भवन्ति।
सान्दर्भिकोपागमः (Situational Approach)
सान्दर्भिकोपागमः भाषायाः व्यवहारिकस्वरूपं प्रमुखतया स्वीकरोति। भाषा शून्ये न वर्तते; सा सन्दर्भे, परिस्थितौ, समाजे च जीवति। न्यायदर्शनकारिकायां अपि उक्तं यत् शक्तिग्रहः व्याकरणोपमानादिभिः सह व्यवहारतः अपि भवति। बालः सन्दर्भानुगुणं भाषामधिगच्छति, न केवलं नियमाधारेण। अस्योपागमस्य सिद्धान्तानुसारं अध्यापकः कक्षायां विविधसन्दर्भान् निर्माय छात्रान् तेषु भाषाप्रयोगे प्रवर्तयति। यथा—विपणौ वस्तुक्रयः, विद्यालये संवादः, यात्रायां प्रश्नोत्तरम् इत्यादयः। संस्कृतभाषायाः जीवन्मूल्यं तदा प्रकाशते यदा सा वास्तविकजीवनस्थितिषु प्रयुज्यते।
गुणाः
- अस्मिन् उपागमे छात्राणां सर्जनात्मकता स्वाभाविकरूपेण विकसिताः भवति।
विविधसन्दर्भेषु भाषाप्रयोगेन छात्राः स्वानुभवान्, विचारान्, भावनाः च स्वतन्त्रतया व्यक्तुं शिक्षन्ते; तेन तेषां कल्पनाशक्तिः वर्धते।
- अयं उपागमः भाषणकौशलस्य तथा लेखनकौशलस्य विकासं करोति।
यदा छात्राः यथार्थपरिस्थितिषु भाषां प्रयुञ्जते, तदा तेषां अभिव्यक्तिसामर्थ्यं स्वाभाविकतया वर्धते तथा वाक्यप्रयोगः अर्थपूर्णः भवति।
- अत्र छात्रक्रिया प्रमुखा भवति।
कक्षायां संवादः, अभिनयः, प्रश्नोत्तरम् इत्यादिभिः छात्राः सक्रियतया भागं गृह्णन्ति; अध्यापकः मार्गदर्शकमात्रं भवति।
दोषाः
- सर्वे सन्दर्भाः कक्षायां यथार्थतया निर्मातुं न शक्यन्ते।
केचन सामाजिकाः, सांस्कृतिकाः वा जीवनसम्बद्धाः प्रसङ्गाः कक्षायां पूर्णतया प्रस्तुतुं कठिनाः भवन्ति।
- अस्य सफलप्रयोगाय प्रशिक्षितशिक्षकस्य आवश्यकता भवति।
यदि शिक्षकः सर्जनात्मकः, परिस्थितिनिर्माणे कुशलः न भवति, तर्हि उपागमस्य पूर्णलाभः न भवति।
मौखिकोपागमः (Oral Approach)
“भाष्यते इति भाषा” इति निर्वचनात् भाषायाः मौखिकस्वरूपस्य प्राधान्यम् अङ्गीकृतम्। बालाः आदौ श्रवणेन, भाषणेन च भाषामधिगच्छन्ति; ततः लेखनपठनयोः प्रवेशः भवति। अतः संस्कृतशिक्षणे मौखिकाभ्यासः अत्यावश्यकः। अस्योपागमस्य लक्ष्यं छात्राणां उच्चारणशुद्धिः, स्वाभाविकसंवादक्षमता, श्रवणबोधः च। यदि संस्कृतभाषा केवलं पाठ्यपुस्तकपर्यन्तं सीमिता भवेत्, तर्हि सा जीवद्भाषारूपेण न स्थास्यति। अतः कक्षायां प्रश्नोत्तरसंवादः, नाट्याभिनयः, श्लोकपाठः, स्वानुभववर्णनम् इत्यादीनि मौखिकक्रियाः प्रोत्साहनीयाः।
गुणाः
- अस्मिन् उपागमे छात्राणां उच्चारणशुद्धिः तथा भाषणसामर्थ्यं वर्धते।
नियमितमौखिकाभ्यासेन छात्राः शब्दानां शुद्धोच्चारणं, स्वराघातं, लयम् च अवगच्छन्ति।
- अयं उपागमः छात्रेषु आत्मविश्वासं जनयति।
यदा छात्राः मुक्ततया भाषन्ते, तदा तेषां भीतिः क्षीयते तथा सार्वजनिकभाषणे साहसं जायते।
- प्राथमिकमाध्यमिकस्तरे अयं अत्यन्तोपयुक्तः भवति।
बालाः श्रवणेन भाषामधिगच्छन्ति; अतः आरम्भिकस्तरे मौखिकाभ्यासः अत्यन्तफलदायकः भवति।
दोषाः
- सर्वे छात्राः समानरुचिं न दर्शयन्ति।
केचन छात्राः लज्जाशीलाः भवन्ति; ते सार्वजनिकरूपेण भाषितुं संकोचं अनुभवन्ति।
- लेखनपठनयोः उपेक्षा सम्भवति।
यदि मौखिकाभ्यासे अत्यधिकप्राधान्यं दीयते, तर्हि लेखनकौशलं सम्यक् न विकसितं भवेत्।
- अस्य सफलप्रयोगाय सहनशीलः शिक्षकः आवश्यकः।
मौखिकाभ्यासे धैर्यं, प्रोत्साहनम्, पुनरावृत्तिः च अपेक्ष्यते; एतत् सर्वेभ्यः शिक्षकेभ्यः सुलभं न भवति।
सम्प्रेषणोपागमः (Communicative Approach)
सम्प्रेषणोपागमः आधुनिकभाषाशिक्षणस्य प्रमुखदिशा अस्ति। अस्य मूलसिद्धान्तः—भाषा संप्रेषणसाधनम् अस्ति। यदि छात्राः भाषां व्यवहारतः प्रयुञ्जते, तर्हि तेषां अधिगमः स्थायी भवति। १९६०-७० दशकयोः एषः उपागमः विशेषतः विकसितः। अत्र भाषाशिक्षणस्य केन्द्रं व्याकरणनियमाः न, अपि तु अर्थप्रेषणम्। छात्राः युगलकर्म (Pair Work), समूहकार्य (Group Work) च कुर्वन्ति। मातृभाषायाः सीमितप्रयोगः अपि अनुमन्यते, यतो हि उद्देश्यः प्रभावीसम्प्रेषणम् अस्ति। संस्कृतभाषायाः पुनरुज्जीवने अयं उपागमः विशेषोपयोगी। यदि छात्राः संस्कृतेन स्वानुभवान् व्यक्तुं शक्नुवन्ति, तर्हि सा भाषा न केवलं पाठ्यविषयः, किन्तु जीवनस्य अङ्गम् भवति।
गुणाः
- अस्मिन् उपागमे सर्वेभ्यः छात्रेभ्यः सहभागितायाः अवसरः लभ्यते।
युगलकर्म, समूहकार्य, संवादाभ्यासः च सर्वान् सक्रियान् करोति।
- एषः उपागमः आत्मविश्वासवृद्धिं तथा स्वाभाविकभाषाप्रयोगं प्रोत्साहयति।
छात्राः अर्थप्रेषणं प्रमुखं मन्यन्ते; व्याकरणदोषभयः न्यूनः भवति; तेन स्वच्छन्दता वर्धते।
- अयं वास्तविकजीवनोपयोगीभाषायाः अभ्यासं करोति।
भाषा व्यवहारार्थं प्रयुज्यते; अतः अयं उपागमः जीवनोपयोगितां सुनिश्चितं करोति।
दोषाः
- भारतीयविद्यालयपरिस्थितौ अस्य कार्यान्वयनं सर्वदा सरलम् न भवति।
वृहद्कक्ष्याः, सीमितसमयः, परीक्षापद्धतिः च अस्य पूर्णप्रयोगं बाधन्ते।
- अस्य सफलप्रयोगाय विशेषप्रशिक्षणं आवश्यकम्।
यदि शिक्षकः आधुनिकसम्प्रेषणप्रविधिषु निपुणः न भवति, तर्हि उपागमः प्रभावी न भवति।
- छात्राः संस्कृतेन स्वाभाविकसंवादे प्रारम्भे कठिनतां अनुभवन्ति।
मातृभाषायाः प्रभावः अधिकः भवति; अतः संस्कृतसंवादः प्रारम्भे कृत्रिमः इव अनुभवितुं शक्यते।
उपसंहारः
संस्कृतभाषाशिक्षणे एकः एव उपागमः सर्वथा पर्याप्तः न भवति। संरचनात्मकदृष्ट्या व्याकरणबोधः आवश्यकः, सान्दर्भिकदृष्ट्या व्यवहारिकता, मौखिकदृष्ट्या उच्चारणकौशलम्, सम्प्रेषणदृष्ट्या अर्थप्रेषणक्षमता च अपेक्षिता। अतः समन्वितोपागमः श्रेयस्करः। संस्कृतभाषा यदि जीवद्भाषारूपेण स्थापनीया, तर्हि तस्याः शिक्षणे व्यवहारप्रधानता, संवादशीलता, छात्रसक्रियता च अनिवार्या। आधुनिकविद्यालयपरिस्थितौ एतेषामुपागमानां यथायोग्यसमन्वयेन संस्कृतशिक्षणम् अधिकं प्रभावी, रुचिकरं, जीवनोपयोगि च भवितुमर्हति।
References
- Anthony, Edward M. “Approach, Method, and Technique.” English Language Teaching, vol. 17, no. 2, 1963, pp. 63–67.
- Brewington, M. Structural Approaches to Language Teaching. London: Oxford University Press, 1968.
- Richards, Jack C., and Theodore S. Rodgers. Approaches and Methods in Language Teaching. Cambridge University Press, 2001.
- Littlewood, William. Communicative Language Teaching. Cambridge University Press, 1981.
- शर्मा, रामनाथ. संस्कृत शिक्षण की विधियाँ. मेरठ: विनोद पुस्तक मन्दिर, 2011.
- पाण्डेय, रामशकल. भाषा शिक्षण के सिद्धान्त और उपागम. आगरा: विनोद पुस्तक मन्दिर, 2014.
- तिवारी, एस. एन. संस्कृत शिक्षण की आधुनिक प्रवृत्तियाँ. नई दिल्ली: राधा पब्लिकेशन्स, 2016.
- वर्मा, महेन्द्र. शिक्षण विधि एवं प्रविधि. जयपुर: आर. लाल बुक डिपो, 2013.