काव्यरीतयः

आचार्यः के. राजगोपालन्
साहित्यविभागः
राष्ट्रियसंस्कृतविश्वविद्यालयः, तिरुपतिः, अन्ध्रप्रदेशः

विषयसारः – संस्कृतकाव्यवाङ्मये रीतिसिद्धान्तस्यादिमप्रवर्तकः आचार्यभरतमुनिरिति। परन्तु तेन रीतेस्स्थाने प्रवृत्तिरित्युच्यते। अवन्ती, दाक्षिणात्या, पाञ्चाली औड्रमागधीति चतस्रः प्रवृत्तः उक्ताः भरतमुनिना। भरतमुनिना नाट्ये प्रयुक्तवेशभूषादिविन्न्यासेन प्रवृत्तिः प्रतिपादिता। तथा चोच्यते- प्रवृत्तिरिति कस्मात्? उच्यते पृथिव्यां नानादेववेषभाषाचारवार्ताः ख्यापयन्तीति प्रवृत्तिः, प्रवृत्तिश्च निवेदनैः। अत्राह- यथा पृथिव्यां नानादेशाः सन्ति, कथमासां चतुर्विधत्वमु-त्पन्नम्, समानलक्षणश्चासां प्रयोग उच्यते। सत्यमेतत्समानलक्षणप्रयोगः^[1]। इत्थं भरतमुनिना वेशभूषाधारेण नाट्यशास्त्रे प्रवृत्तिः प्रतिपादिता। अग्रे तावदाचार्याः प्रत्यपादयन् यद्भिन्नेषु प्रदेशेषु स्थिता आचार्यास्स्वस्य प्रदेशस्य शैलीमधिकृत्य काव्यस्य रचनाङ्कुर्वन्तीति तस्माद्धेतोरेताश्शैलय एतेषां प्रदेशानां नाम्ना एव सुप्रसिद्धास्सन्ति। एतत्सर्वमस्मिन्प्रबन्धे तथा रीतीनां लक्षणमप्यस्मिन्प्रबन्धे प्रतिपाद्यते।

साहित्ये रीतिरिति पदस्य प्रयोगस्तु बहुप्राचीनकालादेवास्ति। रीतिरिति पदं ‘रीङ्-गतौ’ इत्यस्माद्धातोर्निष्पन्नं वर्तते, अस्यार्थस्तावत् मार्ग इति। तेन रीतिशब्दः काव्यशास्त्रे भिन्नान्मार्गान् संकेतयतीति। तथा च ऋग्वेदे दृश्यते महावरीतिः शवसा सरत् पृथक्^[2], वातेवाजुर्या नद्येव रीतिः^[3]। उक्तस्थलेषु रीतिशब्दप्रयोगो गतिधारामार्गार्थेऽभवत्। अद्यत्वे तु काव्यालङ्कारसूत्रमेव प्रथमो ग्रन्थोऽस्ति यस्मिँश्च काव्यगतरीतेस्स्पष्टव्याख्या प्राप्यते। वामनात्प्राक् दण्डिभामहौ रीतेः प्रयोगमकृत्वा मार्गपदस्य प्रयोगङ्कृतवन्तौ। भरतमुनिस्तु प्रवृत्तिपदस्य प्रयोगमकरोत्। काव्यमीमांसायाः प्रथमेऽध्याये शास्त्रसङ्ग्रहे राजशेखरो वक्ति यत्- सुवर्णनाभः इति कश्चनाऽऽचार्यो बभूव, येन रीतिविषयकस्य ग्रन्थस्य रचना कृता— रीतिनिर्णयं सुवर्णनाभः^[4]।

प्राचीना आचार्या मन्यन्ते यद्भिन्नेषु प्रदेशेषु स्थिता आचार्यास्स्वस्य प्रदेशस्य शैलीमधिकृत्य काव्यस्य रचनाङ्कुर्वन्तीति तस्माद्धेतोरेताश्शैलय एतेषां प्रदेशानां नाम्ना एव सुप्रसिद्धास्सन्ति। उत्तरवर्तिनि युगे त्वेते मार्गा विशेषप्रदेशैस्सह सम्बन्धिता न सन्तोऽपि तु कवेस्स्वप्रवृत्त्या सह सम्बन्धिता जाताः। आचार्यभामहप्रणीतस्य काव्यालङ्कारग्रन्थस्य अध्ययनेन विदितो भवति यत्तस्मिन् युगे काव्यस्य सुप्रतिष्ठितौ द्वौ मार्गौ आस्ताम्– १. वैदर्भी २. गौडी इति। आचार्यदण्डी तु रीतेः वेज्ञानिकविश्लेषणमकरोत् परन्तु दण्डिना द्वयोर्मार्गयोः सम्प्रयोगः कृतः। दण्डी मन्यते प्रत्येकं कवेर्भिन्नो मार्गो भवति–

अस्त्यनेको गिरां मार्गः सूक्ष्मभेदः परस्परम्^{^[5]}॥

इति मार्गद्वयं भिन्नं तत्स्वरूपनिरूपणात्।

तदभेदास्तु न शक्यन्ते वक्तुं प्रतिकविस्थिताः^{^[6]}॥

आचार्यवामनात्प्राक् काव्यरचनायान्तु द्वौ मार्गौ स्वीक्रियेते, परन्त्वयन्तु पाञ्चालीमपि प्रतिपादितवान्। उक्तप्रकारेण रीतेः सङ्ख्यात्रयं जातमिति – वैदर्भी, गौडी, पाञ्चाली चेति।

आचार्यो रुद्रट एव प्रथमोऽस्ति यस्तु रीतीनां भौगलिकबन्धनात्सर्वथा विमोच्य काव्यव्यवहारे संयोजितवान्। तिस्रो रीतय आसन् परन्त्वयमितोऽप्येकां रीतिं संयोजितवान् सा तु लाटी, रसानाञ्च रीतिभिस्सह सम्बन्धमस्थापयत्। समासाधारेण रीतेर्विभाजनमकोरत्-

वृत्तेरसमासाया वैदर्भी रीतिरेकैव^{^[7]}।

पाञ्चाली लाटीय गौडीया चेति नामतोऽभिहिताः।

लघुमध्यायतविचरनसमासभिदिमास्तत्र॥

त्रिपदा पाञ्चाली लाटीया पञ्च सप्त वा यावत्।

शब्दाः समासवन्तो भवन्ति यथाशक्ति गौडीया^{^[8]}॥

राजशेखरस्तु रीतीनां भौगलिकविवेचनमालङ्कारिकरूपेण कृतवान्, एवञ्च रीतिभिस्सह प्रवृत्तिवृत्तियोस्सम्बन्धं स्थापितवान्। राजशेखरस्तु काव्ये रीतिं रसस्य परिस्त्रावकानिवार्यं तत्त्वं मनुते सति वक्तरि सत्यर्थे सति शब्दानुशासने–

अस्ति तत्र विना येन परिस्त्रवति वाङ्मधु^{^[9]}॥

भोजः शृङ्गारप्रकाशे रीतिचतुष्टयमविवेचयत्। आचार्यकुन्तकस्तु रीतिपदस्य प्रयोगमकृत्वा मार्गपदं प्रयुक्तवान्। विद्यानाथोऽपि वामनस्यैवानुकरणं कृत्वा मुख्यं रीतित्रयमेव प्रतिपादितवान्।

एतासामेव साङ्कर्याद्भवन्त्यावन्तिकादयः।

पार्थक्येन ततोऽस्माभिर्नाभ्यधीयन्त ताः पुनः^{^[10]}॥

मम्मटानुसारेण वर्णानां विशिष्टा विन्यासा एव रीतिः। तेन तु रीतेस्समावेशस्तु वृत्यनुप्रासे एव कृतो वर्तते। विश्वनाथस्तु कथयति यत्- अङ्गाणां रचना इव पदानां सङ्घटना एव रीतिरिति तथा चेयं रीतिः रसस्योपकारिका, स तु वैदर्भीगौडीपाञ्चालीलाटीः उल्लेखितवान् –

पदसंघटना रीतिरंगसंस्था विशेषवत्।

उपकर्त्री रसादीनां सा पुनः स्याच्चतुर्विधा॥

वैदर्भी चाथ गौडी च पाञ्चाली लाटिका तथा^{^[11]}॥

वामनात्परं तु रीतितत्त्वस्य विचारो जातः परन्तु इयं रीतिः काव्यस्यात्मा इति कथने कस्याऽपि साहसो न सञ्जातः, केवलममृतानन्दयोगी एवोक्तवान्। वामनस्तु रीतिनामाधारो गुणा इति कथयन्ति परन्तु उत्तरवर्तिनः आचार्याः वर्णानां विन्यासं समासं वा रीतेराधारः इति कथयन्ति।

वामनस्तु रीतिमेव काव्यस्यात्मेति प्रतिपादितवान् एवञ्च रसादीनां समावेशस्तु कान्तिनामके गुणे स्थापितवान्। इत्थमत्रालोच्यते- तत्तदेशेषु भिन्ना भिन्ना एव वेषभाषाव्यवहाररीतयो दृश्यन्ते, तासु सर्वासु तत्तदेशस्यैव प्रभाव इति वक्तुं शक्यते। यथा दाक्षिणात्यानां योच्चारणशैली सेतरत्र न दृश्यते, तथा बड्गीयानां योच्चारणशैली सा तत्रैवावलोक्यते। रीत्या विविच्यमाने देशस्यापि भाषाव्यव-हाररीत्यादिषु प्रभावः आपतति। इत्थं वामनेन तत्तदेशस्य तत्तद्रीतिविभाजकत्वं यदुक्तन्तदपि सम्यक्प्रतिभाति, तथापि कविस्वभावस्य रीतिविभाजकत्वङ्कुन्तकोक्तं समीचीनतरम्। यतो हि “स्वभावो दुरतिक्रमः” इति न्यायेन स्वभावस्योपरि देशस्य प्रभावो नापतति, यथा कञ्चिच्चौर्यकर्ता विश्वनाथमन्दिरङ्गत्वाऽपि चौर्यङ्करोत्येव, न च तत्र देशस्य कश्चन प्रभावोऽवलोक्यते। स्वतन्त्रपुरुषाणां स्वभावे त्वल्पीयानपि देशप्रभावो नापतति, यथा मालवीयमहोदया विदेशङ्गत्वापि स्वीयमाचारं न तत्यजुः। कवयस्तु स्वतन्त्राः, तेषां वर्णनरीतौ देशप्रभावापेक्षया स्वभावप्रभाव एव समीचीनतरः प्रतिभातीति कुन्तकमतमेव युक्तियुक्तम्। वामनानन्तरं ध्वनिवादिभ्यां मम्मटविश्वनाथाभ्यां रीतीनां गुणैस्सह नियतस्सम्बन्धोऽङ्गीकृतः।

रीतिभेदाः –

वाणेन हर्षचरिते चतुर्विधायाः शैल्यास्स्वरूपं प्रतिपादितम्। भामहो रीतिद्वयम् उल्लिखति। यथा– गौडीयमपि साधीयो वैदर्भमपि नान्यथा इति । दण्डिमते रीतिः द्विधाः। यथोक्तं –

इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दश गुणाः स्मृताः।

एषां विपर्ययः प्रायो दृश्यते गौडवर्त्मनि^{^[12]}॥

वामनमते रीतेस्त्रिधा भवति। यथा – सा त्रैधा वैदर्भी गौर्डीया पाञ्चाली चेति इति। भोजराजः षड्विधां रीतिं प्रतिपादितवन्तः। यथा– वैदर्भी, गौडी, पाञ्चाली, अवन्तिका, लाटीया, मागधी चेति। राजशेखरोऽपि तथैव मनुते। विश्वनाथस्साहित्यदर्पणे रीतेश्चतुर्विधत्वं प्रत्यपादयत्। यथा –

सा पुनः स्याच्चतुर्विधा। वैदर्भी चाथ गौडि च पाञ्चाली लाटिका तथा^{^[13]}।

कुन्तकः त्रिविधां रीतिं स्वीकरोति। सुकुमारः विचित्रो मध्यमश्च। यथा-

सम्प्रति तत्र ये मार्गाः कविप्रस्थानहेतवः।

सुकुमारो विचित्रश्च मध्यमश्चोभयात्मकः^{^[14]}॥

परन्तु प्रामुखेन तिस्रॄणामेव रीतीनां ग्रहणं भवति। यथा – वैदर्भी, गौडिया, पाञ्चाली चेति।

काव्ये तावद्वैदर्भीरीतिरेव मुख्यं स्थानमध्यारोहति। वामनाचार्यः वैदर्भीमेवं लक्षयति– समग्र-गुणा वैदर्भी। अर्थात् प्रसादादिसमस्तगुणविभूषिता वैदर्भीरीतिः। वैदर्भी प्रशंसन् स एवं लिखति– या दोषैरस्पृष्टा, विविधगुणगणविभूषिता, वीणाया मधुरस्वरवन्मनोहारिणी च सा वैदर्भी रीतिः–

अस्पृष्टा दोषमात्राभिः समग्रगुणगुम्फता।

विपञ्चीस्वरसौभाग्या वैदर्भी रीतिरिष्यते^{^[15]}॥

(i) वैदर्भीरीतिः-

आचार्यविश्वनाथेन वैदर्भ्या लक्षणमित्थं प्रतिपादितं वर्तते सात्यिदर्पणे-यथा-

माधुर्यव्यञ्जकैर्वर्णै रचना ललितात्मिका।

अवृत्तिरल्पवृत्तिर्वा वैदर्भी रीतिरिष्यते॥^[16]

अस्याशयो माधुर्यगुणव्यञ्जकैर्वर्णैर्युक्तास्समासरहिताऽल्पसमासयुक्ता वा सुकुमार-स्वरूपा रचना वैदर्भीत्यभिधीयते।

आचार्यरुद्रटमते तु समासरहिता द्विपदसमासयुक्ता वा, श्लेषादिभिर्दशगुणैर्युक्ता वर्गाणां द्वितीयवर्णयुक्ता, अल्पप्राणाक्षरयुक्ता रचना वैदर्भी रीतिरभिधीयते।

(ii) गौडीरीतिः-

आचार्यविश्वनाथेन गौडीरीतेर्लक्षणमित्थं प्रतिपादितम् वर्तते सात्यिदर्पणे यथा-

ओजःप्रकाशकैर्वणैर्बन्ध आडम्बरः पुनः। समासबहुला गौडी^[17]

अस्यार्थ ओजोगुणस्य ये व्यञ्जकवर्णाः टवर्गादयस्तैर्युक्तोद्धतवर्णघटिता प्रचुरसमा-सयुक्ता रचना गौडीरीतिरभिधीयते।

पुरुषोत्तममते तु- प्रचुरसमासयुक्ता महाप्राणवर्णघटिता अनुप्रासाभिधानशब्दाल‌ङ्कार-विशेषाधीनाऽल्पवाक्यात्मिका रीतिर्गौडीत्यभिधीयते।

(iii) पञ्चालीरीतिः-

आचार्यविश्वनाथेन पञ्चालीरीतेर्लक्षणमित्थं प्रत्यपादि-

वर्णः शेषैः पुनर्द्वयोः। समस्तपञ्चषपदो बन्धः पञ्चालिका मता।^[18]

अर्थात्पूर्वोक्त्योर्वैदर्भीगौड्योरवशिष्टैर्वर्णैः रचिता पञ्चपदसमासा षट्पदसमासा वा रचना पञ्चाली रीतिरुच्यते।

भोजमते तु पञ्चपदसमासयुक्ता षट्पदसमासयुक्ता वा ओजःकान्तिभ्यां गुणाभ्यां समन्विता श्रवणीया कोमला च रचना पाञ्चालीरीतिरिति।

उपसंहृतिः –

पाश्चात्त्यैश्च भाषायां प्रावीण्यता भावस्य याथार्थ्येन प्रकाशनायात्यावश्यकरूपेणापेक्षते इति प्रतिपाद्यते। तथा च लोञ्जाइनसमहोदयेन भाषायां दक्षता उदात्ततत्त्वस्य प्रकाशनाय सर्वप्रथममपेक्षते इत्युच्यते। काव्ये च भाषाभावौ परस्परं सापेक्षौ वर्तते। इत्थं भावप्रकाशनस्य योग्या भाषा शैली इति कथ्यते पाश्चात्तैः। इयं शैली प्राच्यसिद्धान्तस्य रीतितत्त्वस्य समानार्थिका।

सन्दर्भग्रन्थसूची-
अल‌ङ्कारशास्त्र की परम्परा। डा. राजवंशसहायः ‘हीरा’। चौखम्बाप्रकाशनम्, वाराणसी
अलङ्काररत्नाकरः। शोभाकरमित्रः। ओरिएण्टल-बुक्-एजेंसी, पुना, १९८२।
अलङ्कारशेखरः। केशवमिश्रः। प्रका. जयकृष्णदासः एवं हरिदासगुप्तः। चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस, बनारस
अलङ्कारसर्वस्वम्। रुय्यकः। निर्णयसागरः, मुम्बई, सं- १८९३
अष्टाध्यायी। पाणिनिः। व्याख्या. डा. नरेशझा। चौखम्बासुरभारतीप्रकाशनम्, वाराणसी, २०१७
ऋग्वेदः। सम्पा. वेदान्ततीर्थः। दिल्ली, मनोज पब्लिकेशन्स, २०१५।
एकावली। विद्याधरः। राजकीयग्रन्थशाला, मुम्बई, १९०३।
काव्यादर्शः। दण्डी। व्याख्या. आचार्यश्रीरामचन्द्रमिश्रः। चौखम्बाविद्याभवनम्, वाराणसी। पुनर्मुद्रितं संस्करणम्-२००५
काव्यप्रकाश (वामनी टीका)। मम्मटः। टीकाकारः-भट्ट वामनाचार्य, चौखम्बासंस्कृतप्रतिष्ठानम्, दिल्ली, संस्करणम्-२०१३
काव्यप्रकाशः (ज्योतिष्मती टीका)। मम्मटः। व्याख्या. रामसागरत्रिपाठी। मोतीलालबनारसीदासः, वाराणसी प्रथमसंस्करणम्- १९८२-भाग-१
काव्यप्रकाशः (ज्योतिष्मती टीका)। मम्मटः। व्याख्याकारः डा. रामसागरत्रिपाठी। मोतीलालबनारसीदासः, वाराणसी प्रथमसंस्करणम्-१९८३ भाग-२
काव्यमीमांसा। राजशेखरः। व्याख्या. यमुनारामत्रिपाठी। शारदासंस्कृतसंस्थानम्।
काव्यालङ्कारः। भामहः। व्याख्या. श्रीरामदेवशुक्लः। चौखम्बाविद्याभवनम्, वाराणसी, संस्करण-२०१४
काव्याल‌ङ्कारसूत्राणि। वामनः। व्याख्या. श्रीहरगोविन्दशास्त्री। चौखम्बासुरभारतीप्रकाशनम्, वाराणसी, संस्करणम्-२०१५
नाट्यशास्त्रम्। भरतमुनिः। सम्पा. डा. पारसनाथद्विवेदी। सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयः, वाराणसी, द्वितीयसंस्करणम् (४ भाग में प्रकाशित)
रसग‌ङ्गाधरः। जगन्नाथः। सम्पा. बद्रीनाथझा तथा मदनमोहनझा। चौखम्बाविद्याभवनम्, वाराणसी, पुनर्मुद्रितम् संस्करणम्-२०१३ (द्वितीयभागः)
वक्रोक्तिजीवितम्। कुन्तकः। सम्पा. परमेश्वरदीनपाण्डेयः। चौखम्बासुरभारतीप्रकाशनम्, वाराणसी, संस्करणम्- २०१४
साहित्यदर्पणः। विश्वनाथः। व्याख्या. करुणाकरशर्मा। मोतीलालाबनारसीदासः, मुम्बई। प्रकाशनम्- १९३८
www.googlebook.com
www.shodhganga.com
www.wikipidia.com

[1] नाट्यशास्त्रम्- १३।३२

[2] ऋग्वेदः- २/२७/१४

[3] ऋग्वेदः- २/३९/५

[4] काव्यमीमांसा, प्रथमोऽध्यायः

[5] काव्यादर्शः- १.४०

[6] काव्यदर्शः- १.१०१

[7] काव्यालङ्कारः(रुद्रटप्रणीतः) – २.४-५

[8] काव्यालङ्कारः(रुद्रटप्रणीतः)- १/६

[9] काव्यमीमांसा- पञ्चमोऽध्यायः

[10] एकावली – ५.१३

[11] साहित्यदर्पणः- ९/१२

[12] काव्यादर्शः – १/४४

[13] साहित्यदर्पणः- ९/१,२

[14] वक्रोक्तिकाव्यजीविते

[15] काव्याल‌ङ्कारसूत्राणि– २/११-१

[16] काव्याल‌ङ्कारसूत्राणि – ९।२

[17] साहित्यदर्पणः- ९।३

[18] साहित्यदर्पणः- ९।४